कृष्णाची मुंज झाली होती आता तो जरा मोठा पण झाला होता. शाळेत शिक्षक, मित्र यांचा लाडका तर होताच पण काही बारीक सारीक खोड्या पण सुरू झाल्या होत्या...
जसे की वर्गात बाकावर माती टाकून ठेवणे, मैदानात खेळताना मुद्दाम कोणाला तरी धक्का मारणे, असे अनेक उद्योग सुरू झाले. शाळेतून रोज दुपारी एक वाजता परत आला की आजी सोबत जेवण, मग झोप, संध्याकाळी मनसोक्त मित्रांसोबत खेळणे, अभ्यास....असा रोजचा दिनक्रम ठरलेला होता.
त्या दिवशी सोमवार होता.. रविवारची शाळेला सुट्टी झाली आणि नव्या दमात सोमवारी शाळेत जाऊन दुपारी नेहमीच्या वेळी कृष्णा घरी परत आला. आई काही कामासाठी बाहेर गेली होती. आजी आणि कृष्णा जेवायला बसणार इतक्यात...घराच्या गेट जवळ कोणी तरी मोठ्या आवाजात शंख वाजवला. तो एकदम दचकलाच पण त्याला त्या आवाजाची उत्सुकता पण वाटत होती. तो लगेच घरा बाहेर आला...आणि....आणि...लगेच पटकन घरात परत आला.
"काय रे राजू काय झाले? का आलास परत घरात? बाहेर कोण आहे?" "माहीत नाही, पण खूप भीतीदायक आहे तो" " कोण? चल पाहू आपण" आजी आणि कृष्णा बाहेर आले.
कृष्णाने या व्यक्तीला पहिल्यांदाच पाहिले असल्यामुळे तो जरा घाबरून गेला. म्हणजे कोणी पण त्याला घाबरेल असेच त्याचे ते रूप होते.
चांगला ६ फूट उंच, रंगाने तांबुस काळा, अंगाने हेss असाss बलदंड, अनवाणी पाय शेतात, मातीत काम केल्या प्रमाणे एकदम टणक, कडक आणि पायाला भेगा पण दिसत होत्या, दोन्ही पायात काळे धागे बांधलेले, खरंतर मूळच्या काळ्या सावळ्या रंगात सुध्दा ते काळे धागे ओळखून येत होते. कंबरे खाली कधी काळी लाल रंग असेल, पण आता विटकरी दिसणारे धोतर होते, वरचे शरीर फक्त भस्म लावलेले, गळ्यात अनेक प्रकारच्या माळा उदा. रुद्राक्ष, काळे, लाल, हिरवे मणी असलेल्या माळा, मोठी घंटा (DDLJ सारखी), तसेच दोरीत बांधलेली एक कवटी, भक्कम चेहरा पण तो ही भस्म लावलेले, जाडजूड मिश्या, मोठ्या मोठ्या डोळ्या भवती पांढरा काळा रंग वापरून वर्तुळे काढलेली, कपाळावर भले मोठ्ठे त्रिशूळ रंगवलेले, डोक्यावर मुंडास आणि त्यात मोरपिसांचा भारा लावलेला. डाव्या हातात भिक्षा पात्र, उजव्या हातात लोखंडी त्रिशूळ आणि दोरीला बांधलेला पांढरा शुभ्र मोठा शंख तो त्याने हातात लटकवलेला होता. तो गेट जवळ आला तेव्हा त्याने हाच शंख जोरात वाजवला होता.
"राजू... ऐ राजू....चल त्याला अन्न देऊ....घाबरु नकोस.."
आजीचा आधार घेत घेत तो आणि ती गेट जवळ आले. आजीने त्याच्या भिक्षा पात्रात पोळी भाजी वाढली आणि त्याने परत शंख वाजवला.
" आजी कोण होता ग तो? कसला भीतीदायक होता!!" "अरे त्याला मसणजोगी म्हणतात, म्हणजे स्मशानात राहणारे जोगी" "स्मशान म्हणजे काय?" "अरे जेव्हा माणसं देवाघरी जातात तेव्हा त्यांना, जेथे जाळले जाते अशी जागा... पुरे आता...जेवायला बस" "पण आजी माणसांना जाळतात का?" "पुरे आताss...मी तुला सांगितले तरी तुला ते समजणार नाही आणि त्यामुळे मला अजून प्रश्न विचारशील, चल जेवायला बस" "हो, पण तू त्याला आपल्या आधी जेवायला का दिले" "अरे असे म्हणतात, दुपारच्या जेवणाच्या वेळी जर कोणी याचक (भिकारी, मागणी करणारा ) आला तर तो कदाचित देवच रूप बदलून आपली परीक्षा पाहायला आलेला असतो. आपण त्याला आपले पोट भरायच्या आत जेवायला देतो का? तेच तो पाहतो." "पण, तो बोलत का नव्हता?" "भिक्षा मिळाली तरच तो बोलतो आणि नाही मिळाली तर घंटा वाजवून निघून जातो." "मग तो कुठे जातो?" "अरे अशी काही घरी भिक्षा मागून झाली. की तो त्याच्या घरी जातो" "त्याचे घर कुठे आहे?"
आजीच्या उत्तरातून कृष्णाला अजून प्रश्न पडत होते. त्याचे आजी निरसन करत होती.
"अरे त्याचे घर दूर स्मशानभूमी जवळ असते." "हो का?"जेवत जेवत कृष्णा प्रश्न विचारातच होता.
संध्याकाळी मित्रांसोबत खेळताना त्यांना मी आज कोणाला पाहिले, ते त्याने सगळ्या मित्रांना सांगितले. त्याचे नीट वर्णन केले. सगळ्यांचं मित्रांना आता हा कोण माणूस आहे हे पाहण्याची उत्सुकता लागली.
"कृष्णा तो परत आला की मला कळव" पिंट्या म्हणाला "मला पण ...मला पण" सगळे मित्र म्हणाले. "हो हो सांगतो, पण जरा जपून, तो खूप रागीट आणि भीतीदायक दिसतो" "असू दे रे... भूत नाही न!!!, मग काय भीती"
मित्रांना कृष्णाने त्याचे वर्णन तर केले होते आणि स्वतःच्या मनाच्या जास्तीच्या चार गोष्टी पण सांगितल्या होत्या. पण आता मित्र जर त्याला भेटले, तर आपली काहीतरी पंचाईत होणार हे त्याच्या लक्षात आले. म्हणून त्याने परत एकदा त्या मसणजोगीची भीती आपल्या मित्रांना दाखवली होती.
अंधार पडला तसे सगळे सवंगडी एक एक घरी परतले. कृष्णा पण घरी आला. तरी दुपारचा तो मसणजोगी, त्याचा तो रंगवलेला चेहरा , त्याचे मोठे मोठे डोळे, हे सगळे चित्र कृष्णाच्या डोक्यातून जात नव्हते. बाबा ऑफिस मधून घरी आल्यावर त्याने पाहिलेल्या मसणजोगी बद्दल काय काय पाहिले, आजीने त्याला कसे अन्न दिले हे सगळे सांगितले.
"खरं तर मी त्याला आधी घाबरलो होतो..पण मग नाही... आजी सोबत गेलो त्याच्या समोर..." कृष्णा बढाया मारत सांगत होता.
मध्ये अनेक दिवस गेले आणि अशाच एका सोमवारी परत तो मसणजोगी घरी आला. तशीच डाव्या हाताने गळ्यातील घंटा वाजवली आणि शंख पण वाजवला. आता मात्र कृष्णाची भीती चेपली होती. तो सरळ आजी कडून पोळी भाजी घेऊन त्याच्या समोर उभा राहिला.
कृष्णा अगदी लहान ८-९ वर्षाचा, उंचीने लहान, दिसायला लोभस, गोंडस असल्यामुळे त्या मसणजोग्याची आपोआप नजर त्याच्यावर एकवटली, त्याच्या त्या कठोर चेहऱ्यावर बारीकसे हास्य आले, त्याने खाली वाकून आपले भिक्षा पात्र पुढे केले. उजव्या हातातील त्रिशूळा सकट कृष्णाच्या डोक्यावर हात ठेवला...
" हर हर महादेव.... बम् बम् भोले...." असे म्हणत आशिर्वाद दिला आणि मोठ्याने शंख वाजवला.
कृष्णाची नजर त्याच्या गळ्यातील घंटेवर गेली.
"वाजवता का ही घंटा?" कृष्णाने विचारले.
आपल्या गळ्यातील लटकवलेली घंटा त्याने काढून "वाजवा" असे म्हणून कृष्णाच्या हाती दिली. त्याने पण अगदी आनंदाने ती मोठी घंटा वाजवली. त्या आवाजाने आजी पण गेट जवळ आलीच.
"तुमचे नाव काय हाय?" तो मसणजोगी बोलला. "कृष्णा दामोदर जोशी" त्याने आपले पूर्ण नाव सांगितले आणि "तुमचे नाव काय?" एकास एक प्रश्न कृष्णाने केला. तो क्षणभर गडबडला..."काय काय ? मवं नाव? कहाला पुसता मला? आम्हाला नाव नसतं जी" "असं कसं? तुम्ही तर माझ्या पेक्षा किती किती मोठे आहात. मग तुम्हाला नाव नक्की असेल, सांगा की तुमचे नाव" त्याच्या त्या निरागस बोलण्याने त्याच्यातील माया स्पष्ट दिसत होती. "अरे सांग की तुझे नाव" आजी पण मोठ्या वयाने त्याला विचारत होती.
दोघांचे पण मन मोडणे त्याला जमेना
" सांगतो 'शंकर' , आजी आज पहिल्यांदा कोणी तरी मला मव नाव इचारले आहे, माझं पोरगा असल असत, ते या कृष्णा वनीच असला असतं पहा.."
तो त्याच्या मनातील बोलत होता. आजीला समजत होत कृष्णाला काही समजले, काही त्याच्या डोक्यावरून गेले.
"तुम्ही मला हा शंख वाजवायला शिकवता का?" "हो, शिकवू की, पर आता नको, निघाल पाहिजे मला...पुढल्या वेळी शिकवतो " "चालेल..."
गेट जवळून कृष्णा आणि आजी पाठमोऱ्या मसणजोगीकडे पाहत होते. फरक इतकाच होता, आता तो शंकर होता. त्यातील बाप, माणूस, भक्त स्पष्ट दिसत होता...
Krishna was confused, but now he was a little older. At school, teachers and friends were pampered, but some subtle pranks were also started
Many industries started, such as throwing dirt on the bench in the classroom, deliberately hitting someone while playing on the field. When I came back from school at one o'clock every afternoon, my daily routine was to have lunch with my grandmother, then sleep, play with my best friends in the evening, study ..
That day was Monday .. Sunday was a school holiday and Krishna returned to his home in the afternoon as usual. Mom had gone out for some work. Just as Grandma and Krishna were about to sit down to eat ... Someone near the gate of the house sounded the conch in a loud voice. He was stunned but he was curious about the sound. He came out of the house immediately ... and .... and ... immediately returned ho
"What happened Ray Raju? Why are you back home? Who's out
"I don't know, but it's too scary.
"Who? Let's see you" Grandma and Krishna came out
He was a little frightened when he saw this person for the first time. I mean, it was like someone would scare him.."?"me.. ...
A good 6 feet tall, reddish in color, strong in body, bare feet, in the field, hard as in the soil, stiff and split feet, black threads tied at the feet, in fact even in the original black shadow color, the black threads were recognizable. There used to be a red color below the waist, but now there is a dhoti that looks ugly, the upper body is just burnt, there are many types of garlands around the neck like rudraksha, black, red, green beads, big bell (like DDLJ), strong face but it is burnt He has a thick mustache, a circle around his big eyes with white and black color, he has a big trident on his forehead, he has a beard on his head and a load of peacock feathers. In his left hand he held a begging bowl, in his right hand an iron trident and a large white conch tied with a rope.
As he approached the gate, he sounded the same conch shell.
"Raju ... Hey Raju ... let's give him food ... don't be afraid ..."
He and his grandmother approached the gate. Grandma put poli, vegetables in his begging bowl and he played the conch again.
"Who was Grandma? Who was scary !!"
"Oh, he is called Masanjogi, meaning the one who lives in the cemetery."
"What is a crematorium?"
"Oh, when people go to the house of God, the place where they are burned ... enough now ... just sit down to eat."
"But does Grandma burn?"
"Enough now ... even if I told you, you wouldn't understand it and so you would ask more questions, let's just eat."
"Yes, but why did you let him eat before you?"
"Oh, it is said that if a beggar (beggar, beggar) comes at lunch, it is probably God who has changed his form."
"Why wasn't he talking?"
"If he gets a beggar, he speaks and if he doesn't get it, he rings the bell and leaves."
"Then where does he go?"
"Oh, he begs at home so he goes to his house."
"Where is his house?"
Krishna was still questioning his grandmother's answer. His grandmother was resolving.
"Oh, his house is far away near the cemetery."
"Yes, why?" Krishna was thinking while eating.
He told all his friends who I saw today while playing with friends in the evening. Well described. Everyone's friends were curious to see who this guy was now.
"Krishna let me know if he comes back" Pintya said
"Me too ... me too" said all the friends.
"Yes, he says yes, but with a little care, he looks very angry and scary."
"Let it be ... no ghost !!!, then what fear"
Krishna had described it to his friends and also told four more things of his own mind. But now he had realized that if his friend met him, something would happen to him. So he once again showed his fear to his friends.
As darkness fell, all the companions returned home one by one. But Krishna came home. However, the mason jogi of the afternoon, his painted face, his big eyes, all these pictures did not pass through Krishna's head. When Baba came home from the office, he saw what Masanjogi had seen, how his grandmother had given him food.
"Actually, I was scared of him before..but not then ... I went with my grandmother in front of him ..."
Krishna was boasting.
Several days passed in and one such Monday he came back to Masanjogi home. The left hand also rang the bell and the conch. Now Krishna's fear was crushed. He took a bunch of vegetables straight from his grandmother and stood in front of her.
Krishna was very young, 8-9 years old, short in stature, greedy to look at, cute. He placed his hand on Krishna's head with the trident in his right hand ...
Saying "Har Har Mahadev .... Bamb Bambhole ...." he blessed and sounded the conch loudly.
Krishna's gaze went to the bell around his neck.
"What time is it?" Krishna asked.
He removed the bell hanging from his neck
He handed it to Krishna as "Vajva".
He also rang the big bell with great joy. With that voice, my grandmother came near the gate.
"Hi what's your name?"
"Krishna Damodar Joshi" He said his full name and what is your name? "
He was confused for a moment ... "What? My name? Where can I clean it? We don't have a name."
"How so? You are so much older than me. Then you must have a name, tell me your name."
"Oh, tell me your name," Grandma was asking him at an older age.
He could not bear to see them both
"I say, 'Shankar', grandmother, for the first time today, someone has called me Maw, if it was my Porga, it would be Krishna Vani."
He was speaking his mind. Krishna understood something while understanding Aji, some went through his head.
"Are you teaching me to play this conch?"
"Yeah, let's teach, but not now, I have to go ... I'll teach next time"
"Okay ..."
Krishna and Aji were looking at Masanjogi from behind the gate. The only difference was, now it was Shankar. The father, the man, the devotee were clearly visible.
ओळख हा शब्द वाचला, ऐकला, बोलला, किंवा साधा स्मरला तरी आपल्या डोळ्यासमोर अनेक चांगल्या वाईट गोष्टी, घटना लगेच पुढ्यात येतात.
आपला जन्म झाला की आपली सगळ्यात पहिल्यांदा कशाची ओळख होत असे तुम्हाला वाटते...बरेच जण म्हणतील की पहिली ओळख होते ती आपल्या आईची, होय ते तर आहेच. पण मला असे वाटते की आपला जन्म झाल्यावर आपल्याला पहिली ओळख होते ती श्र्वासाची. बरोबर न!! श्वासच आपल्याला पहिल्यांदा याची जाणीव करून देतो की, आता तुझी पुढील ओळख माझ्यामुळेच निर्माण होणार आहे.
तहाने असताना आई, बाबा, आजी, आजोबा, भाऊ, बहिण तर आपल्याला नंतर ओळखायला येतात. आई ही चेहऱ्याने ओलखण्याआधी आपल्याला तिच्या स्पर्शातून तिची ओळख करून देते . जी आपल्याला मरणापर्यंत टिकून राहते.
ओळख जशी नात्यात आहे तशी अजून एक महत्वाची ओळख आपल्याला अगदी लहान वयात मिळते. ती म्हणजे आपल्या मातीशी. आपली जन्मदाती आई तर आहेच पण या धरणीमातेची ओळख आपल्याला लहान असतानाच यायला लागते हे कसे? मुलं रांगायला लागले की त्याच्या हाता पायाला माती लागतेच, पण सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे ते माती चाटू लागते. विज्ञान याची कशी आणि काय उकल करते ते मला माहित नाही. पण या माती चाटण्याने आपल्या मातृभूमीची ओळख होते हे नक्की.
शिवाजी महाराज जेव्हा बाल्यकाळात होते. ते पण असेच रांगुन आपले कपडे, अंग मातीने भरवून घेत असतील. पुढे याच मातीच्या ओळखीने त्यांना आपल्या अंगा खांद्यावर घेतलें. लहान पणातील चिखलात खेळून आनंद तर घेतलाच पण या भूमीचा कण आणि कण आपलासा केला.
असे म्हणतात लहान पणाची ओळख आपण कधी विसरत नाही...म्हणजे याचा नेमका काय अर्थ असेल? अशा नेमक्या कोणत्या ओळखी आहेत ज्या आपण जन्मभर लक्षात ठेवतो. मला एक पटकन आठवते ती म्हणजे गरम तवा पाहून आईने सांगितले होते "हाsss आहेsss, भाजेल" गरम तव्यावर हात लावून खरंच हात भाजतो का? हे ही आपण पाहतोच. मग हे कायम लक्षात राहते की गरम तवा खरंच आपल्याला चटका देतो. ही लहान पणाची ओळख आपल्याला पुढे अनेक प्रसंगांतून वाचवते. जिथे धोका आहे किंवा काही संकट असेल तिथे आपल्याला हा चटका नक्की आठवतो. तसेच सकाळी सकाळी, अंघोळ झाली की देवाची प्रार्थना किंवा भक्ती, नमस्कार ही ओळख आपल्याला पूर्ण वेळ सोबत करते. अशी अनेक उदाहरणं देणे शक्य आहेत.
लहान असताना अशीच पहिली ओळख होते ती आपल्या शाळेची, वर्गाची, प्राथमिक शिक्षक किंवा बालवाडीतील बाईंशी, हे सगळ्यांना नक्की पटेल, आपण जरी खूप मोठे झालो, अगदी पुढील जीवनात आपली स्वतःची ओळख निर्माण करू शकलो. तरी त्या बालवाडी मधील आपल्या बाई/ ताई आपण कधीच विसरू शकत नाही. त्यांचे लाड, पाठीत मारलेले धपाटे, मायेने जवळ घेऊन मांडीवर बसवणे, डब्बा जर खात नसू तर मायेने तो त्या आपल्या हाताने भरवत. दुसऱ्यांच्या मुलांवर माया कशी आणि का करावी याचीच बाई आपल्याला ओळख करून देत होत्या असे वाटते .
आपल्याला आठवत असेल, फार पूर्वी ' गोट्या' नावाचे एक मराठी उत्तम धाराविक लागे (https://youtu.be/1eBp8qE7Kmg) त्यात गोट्याला माई आपल्या मुला प्रमाणे सांभाळतात. आपले मूल असताना दुसऱ्याची आई ती कशी होते. याचीच माई ओळख करून देते. तशाच या बालवाडीतील बाई पण. मला अजून माझ्या बाईंचा चेहरा त्यांची बोलण्याची पद्धत अगदी स्पष्ट आठवते.
शाळेत मित्र, मैत्रिणी, वर्गशिक्षक, नियम, सूचना, अभ्यास याची ओळख होतेच, पण महत्वाचे म्हणजे कसे वागू नये याची महत्वाची ओळख आपल्याला शाळेतून मिळते. मी गेली अनेक वर्षे पुस्तकांच्या व्यवसायात आहे. आमचे एक ज्येष्ठ जाणकार वाचक नेहमी म्हणतात, रामायण कसे वागायचे याची ओळख करून देते, तर कसे वागू नये याची महाभारत ओळख करून देते. तसेच म्हणावेसे वाटते की, शाळेतील काही उडाणटप्पू मित्र कसे वागू नये याची ओळख करून देतात, तर शाळा आपण कसे वागावे याची ओळख करून देते. आपल्यात बंधूभाव, राष्ट्रभक्ती याची ओळख शाळेतील राष्ट्रगीत, प्रार्थना या गोष्टी करून देतात.
या ओळखीवर किती आणि काय लिहू तितके कमीच आहे. बाल्य वय संपले की तरुणपणी कॉलेज मधील नवीन मित्रांची ओळख. दुसऱ्या कोण्या मित्राला बोलण्याआधी वर्गातील मुलीशी आपली झालेली पहिली ओळख...ती भावना...अठवती आहे का? पहिल्या पावसातील मातीचा सुवास सांगणे कठीण. तसेच आपल्या वर्गातील मुलीची झालेली पहिली ओळख हे ही सांगणे कठीण. आजपण आपले डोळे मिटा, लगेच आपला पहिला मित्र-मैत्रीण, यांची झालेली पहिली ओळख नक्कीच सगळ्यांना दिसेल. कदाचित तो मित्र, ती मैत्रीण आज काही कारणामुळे आपल्या सोबत नसतील तरी देखील आपल्याला ती ओळख कधीच मिटणार नाही.
आपल्या रोजच्या दिनक्रमात अनोळखी लोकांची कुठे पण आपली ओळख होत असते. विशेष म्हणजे प्रवासात तर हमखास ओळखी होतात. आपण त्या आवर्जून करतोच. प्रवसात वेळ जातो आणि गप्पा होतात. 'ओळख असलेली कधी पण बरी', असेच आपण म्हणतो. पु.ल. आठवले का... "पेस्तन काका" किंवा व. पु. काळे यांचा "पंत वैद्य" हे दोन्ही प्रवसातील ओळखी झालेलेच व्यक्ती चरित्र आहेत.
ओळख असणे, ती काढणे कधी कधी फायद्याचे ठरते तर कधी कधी नुकसानीचे पण ठरते.
याच ओळखी विषयी आपल्या मराठी, हिंदी चित्रपटात अनेक प्रसंग आहेत. आनंद पिक्चर मधील " अरेsss मुरारीलालाsss," राजेश खन्ना अशीच यानिमित्त अनेकांची ओळख करून घेतो. हा एक विनोदी, पण अत्यंत महत्वाचा प्रसंग आहे न? आपल्याला जगायला अन्न, वस्त्र, निवारा, मोबाईल असे लागते पण अजून एक महत्वाची गोष्ट आहे. जी आपण बरेजदा विसरतो, ती म्हणजे समाज, तो असेल तर आपली ओळख आहे..मित्रमंडळी, नातेवाईक हे सोबत असावे तरच आपले जगणे सोपे होते.
असेच एक उदाहरण म्हणजे 'मी नथुराम गोडसे बोलतोय' या नाटकात आहे . त्यात नथुराम गोडसे म्हणतात " नाना, आता ओळख न दाखवणे, किंवा अनोळखी असणेच योग्य आहे. माझ्या ओळखीमुळे कदाचित तू पण अडचणीत येशील" आठवले का? आपल्याला पण असे अनेक प्रसंगी वाटले असेल की "अरे याची माझी ओळख आहे हे समजले तर...." या ओळखीचे असेच एक नुकसान
आपली इतरांशी ओळख असणे आणि आपली ओळख निर्माण करणे हे फार महत्त्वाचे कार्य आहे. संघाचे दुसरे सर संघचालक प. पू. श्री गोळवलकर गुरुजी यांची एक खासियत मुद्दाम सांगतो. प.पू. गुरुजी कधीच ओळखी विसरत नव्हते अगदी अनेक वर्षांनी पाहिले तरी...
म्हणून म्हणतो, आपण कोण आहोत? का आहोत? आपले ध्येय काय? याची ओळख जर आपण विसरलो तर आपली ओळख निर्माण करणे शक्य होत नाही. आपली ओळख हीच की, आपण माणूस आहोत. आपल्याला मन, बुध्दी, वाणी आहे त्याचा सदुपयोग करून आपण नक्कीच आपली ओळख निर्माण करू शकतो.
Even if the word identity is read, heard, spoken, or simply remembered, many good and bad things come before our eyes, events come to the fore immediately.
When you are born, what do you think is the first thing you know ... Many people will say that the first thing you know is your mother, yes it is. But I think the first thing you know when you're born is breathing. Not right !! The breath makes you realize for the first time that now your next identity is going to be created by me.
When you are thirsty, mother, father, grandmother, grandfather, brother, sister come to know you later. The mother introduces us through her touch before we recognize her by her face. Which lasts us until we die.
Just as identity is in a relationship, another important identity we get at a very young age. That is with our soil. You are the birth mother, but how did you get to know this earth mother when you were young? When the children start crawling, his hands and feet get wet, but most importantly, he starts licking the dirt. I don't know how and what science solves. But licking this soil is definitely the identity of our motherland.
When Shivaji Maharaj was in his childhood. They will also fill their clothes and limbs with dirt. Later, recognizing this soil, he carried them on his shoulders. I enjoyed playing in the mud in the small water, but the particles and particles of this land made you happy.
It is said that we never forget the identity of small water ... so what exactly does it mean? What exactly are the identities we remember throughout our lives? I remember one time when she saw a hot frying pan, her mother had said, "This is haass." This is what we see. Then it is always remembered that the hot griddle really gives you a click. This small water identity saves us from many situations ahead. Where there is danger or some crisis, we remember this click. Also in the morning, after bathing, whether it is prayer or devotion to God, Namaskar introduces us to you full time. It is possible to give many such examples.
The first such acquaintance as a child was with your school, class, elementary teacher or kindergarten lady. However, you will never forget your wife in that kindergarten. His pampering, slaps on the back, Maya holding him close and sitting on his lap, if I don't eat the box, Maya would fill it with her hands. I think the woman was introducing us to how and why to love other people's children.
As you may remember, a long time ago there was a great Marathi serial called 'Gotya' (https://youtu.be/1eBp8qE7Kmg) in which Gotya is taken care of by Mai like her son. How she was the mother of another when she was a child. This is what Mai introduces. So is the woman in this kindergarten. I still vividly remember my left face and the way they spoke.
In school, friends, girlfriends, class teachers, rules, instructions, studies are known, but more importantly, we get important information from the school on how not to behave. I have been in the book business for the last several years. One of our senior knowledgeable readers always says, Ramayana introduces how to behave, while Mahabharata introduces how not to behave. It also seems that some of the flying friends at school teach us how not to behave, while the school introduces us how to behave. Brotherhood and patriotism are introduced in us by the national anthem and prayers at school.
There is so little to write about this identity. Introducing new friends in youth college as childhood ends. Do you remember your first acquaintance with the girl in the class before talking to another friend? It is difficult to tell the smell of the soil from the first rain. Also, it is difficult to say that this is the first acquaintance of a girl in our class. Even today, if you wipe your eyes, your first friend's identity will be visible to everyone. Maybe that friend, even if that friend is not with you today for some reason, you will never lose that identity.
In our daily routine, we get to know strangers everywhere. What is special is that we get to know each other while traveling. We are doing that. Time travels and chats take place. That's the decent thing to do, and it should end there. P.L. Do you remember ... "Peston Uncle" or so. P. Kale's "Pant Vaidya" is a well-known character in both the journeys.
Having an identity, removing it is sometimes beneficial and sometimes harmful.
There are many instances in our Marathi and Hindi films about this identity. In the Anand picture, "Aress Murarilalassss," Rajesh Khanna introduces many on the same occasion. Isn't this a humorous, but very important occasion? We need food, clothing, shelter, mobile to survive but there is another important thing. What we often forget is the society, if it is, then it is our identity. Our life becomes easier only if we have friends and relatives with us.
One such example is in the play 'I am speaking Nathuram Godse'. In it, Nathuram Godse says, "Nana, it is better not to show your identity now, or to be a stranger. You may get in trouble because of my acquaintance." You may have thought on many occasions that "Oh, if you understand that I know this ...." Such a loss of identity.
"Shreyasssss" Shreyas Talwalkar was mistakenly beaten ... Athavala (worldliness).
Getting to know others and building your identity is a very important task. The second head of the team, Sanghchalak P. E. Mr. Golwalkar deliberately mentions one of Guruji's specialties. P.P. Guruji never forgot his identity, even after many years ...
So who are we? Why are we What is your goal It is not possible to create our identity if we forget its identity. Our identity is that we are human. We can certainly create our identity by making good use of the mind, intellect and voice we have.
पुण्यात शिकायला आलो आणि काकांचे घर ते कॉलेज असा प्रवास सुरू झाला (वारजे माळवाडी ते डेक्कन) पण रोजचे बस मधील अनुभव (फक्कड पुणेरी अनुभव मला प्रवासातच मिळाले) त्यापेक्षा, लागणारा वेळ आणि पैशामुळे, आपली सायकल बरी असे वाटत होते. कॉलेजला यायला - जायला तसेच इतर काही कामासाठी तिचा उपयोग होणार होता.
पु.ल.म्हणतात ना तसे 'पुण्यात सायकल चालवणे म्हणजे हत्यार चालवण्यासारखे आहे'.
मला ११ वीला असताना बाबांनी "Herculas शक्ती" ही सायकल घेऊन दिली होती, ती बाबांनी ट्रॅव्हल्सनी पुण्याला पाठवली.
मी ती मनपा येथे सकाळी घ्यायला गेलो.(तेव्हा बाहेरून येणाऱ्या बऱ्याच ट्रॅव्हल्स मनपा येथे थांबत) मस्त पैकी सायकल मनपा ते वारजे माळवाडी चालवत घेऊन गेलो, हा पुण्यातला पहिला सायकल प्रवास केला. मी कुठे तरी वाचले होते कि पुणे हे सायकलींचे शहर होते वगैरे. त्या दिवशी मला पण खूप भारी वाटत होते की, आपण पुण्यात सायकल चालवत आहोत......आणि तो पण 'आपल्या नेहमीच्या घोड्यावर.
पावसाळा सुरू झालेला होताच. माळवाडी ते डेक्कन असे रोज पावसात सायकलवर येणे -जाणे सुरू होते, ते पण एका हातात छत्री आणि दुसरा हात सायकलच्या ब्रेकवर, (खास परभणी स्टाईल). कदाचित पुण्यात अशी सायकल मी एकटाच चालवत असेल.
या सायकलवर पुण्यात खूप प्रवास केला. कॉलेज, क्लास, सिंहगड, खडकवासला अश्या अनेक ठिकाणी मी सायकलवर फिरायचो. एवढेच काय शाखेच्या कामासाठी तर एका वेळी दोन बाल आणि दोन शिशु स्वयंसेवकांना घेऊन शाखेत जात होतो.
मला एक प्रसंग आठवतोय.......तेव्हा माझ्या एकट्याकडेच सायकल होती. या सायकल वर दोन मित्रांना घेऊन ( एक मागे कॅरिअरवर आणि एक समोर दांडीवर ) बसून डेक्कन ते शनिवारपेठ असा प्रवास अनेक दिवस करत होतो. कदाचित हाच सायकल चालवण्याचा अनुभव मला आयुष्यात खूप काही शिकवून गेला. दुसऱ्याचे ओझे आपले मानून काम करणे हा संस्कार माझ्यात विकसित झाला.
मी जवळ जवळ ८ वर्षे पुण्यात सायकल चालवली आहे आणि माझ्या Harculas च्या घोड्यानी पण मला खूप साथ दिली.
एकदा असाच कॉलेजला जात होतो. कॉलेज आता जवळ आलेले होते. मी सायकल चावताना माझ्याच तंद्रीत होतो. डाव्या हाताला एक झक्कास पांढरी चारचाकी लागलेली पाहिली....आणि...आणि...तितक्यात त्याचे मागचे दार उघडले गेले. माझे लक्ष त्या दाराकडे गेले पण ब्रेक मारायला उशीर झाला होता...खरंतर गाडीमधील व्यक्तीने दार उघडताना मागे पाहून मग दार उघडायला हवे होते. पण त्यांनी ती चूक केली न बघता सरळ दार उघडले. मी सरळ त्या उघड्या दारावर जाऊन आदळलो. माझ्या सायकलचे समोरील चाक वाकडे झाले. पडल्यामुळे जरा पायाला लागले.
"अहो, अहो, असे कसे दार उघडलेत!!...मला काय माहित तुम्ही दार उघडणार ते" मी पडलेली सायकल उचलत उतरणाऱ्या बाईला विचारले. "सॉरी, सॉरी...माझ्या लक्षात आले नाही" आपली चूक लक्षात येऊन त्या बाई म्हणाल्या.
मी सायकल उचलली आणि पाहिले तर काय? गाडीत आमच्याच वर्गात असणारी एक पोरगी समोरील सीटवर बसलेली. मी काही न बोलता सायकल नीट केली आणि कॉलेजकडे निघालो. त्या पोरीन पाहिले असेल नसेल देव जाणे? मला उगाच लाज वाटली. मी आपला सायकलवर कॉलेजला येतो ...तेही पुण्यात...माझ्या मनात काही तरी वेगळेच विचार आले. स्वतःची लाज वाटली. कमकुवत बुद्धीचा विचार मनाला स्पर्श करून गेला. पण त्याच दिवशी संघाच्या जेष्ठ प्रचारकांना हा माझ्या मनातील कोता विचार बोलून दाखवला.
त्यावर ते इतकेच म्हणाले "तुझ्याकडे तर सायकल आहे, जो तुझा लाडका घोडा आहे, पण बाकी तर बरेच विद्यार्थी चालत येतात कि!!! मग कोण जास्त श्रीमंत आहे? तुला तर आनंद झाला पाहिजे. तुझ्या घरच्यांनी तुला सायकल घेऊन दिली."
"अरे हो कि माझ्याकडे तर माझा घोडा आहे...आणि बाकी...."हा विचार मला मनापासून पटला.
I came to Pune to study and started my journey from my uncle's house to college (Warje Malwadi to Deccan) but my bicycle felt better because of the time and money it took than the daily bus experience (I got the Pune experience from traveling). It was to be used for commuting to and from college as well as some other work.
As P.L. says, 'Cycling in Pune is like riding a weapon'.
When I was 11 years old, Baba gave me a bicycle called "Herculas Shakti", which Baba sent to Pune by Travels.
I went to take it to the Municipal Corporation in the morning. (Many of the travels coming from outside stopped at the Municipal Corporation). I had read somewhere that Pune was a city of bicycles and so on. On that day, I felt very heavy that we were cycling in Pune ...... and he was also riding his usual horse.
As soon as the rains started. From Malwadi to Deccan, people start cycling in the rain every day, but with an umbrella in one hand and a bicycle brake in the other (special Parbhani style). Maybe I am the only one riding such a bicycle in Pune.
I traveled a lot in Pune on this bicycle. I used to cycle to many places like college, class, Sinhagad, Khadakwasla. What's more, for the branch work, I was going to the branch with two children and two infant volunteers at the same time.
I remember an incident ....... I had a bicycle alone then. I was traveling from Deccan to Shaniwarpeth for several days on this bicycle with two friends (one on the back carrier and one on the front pole). Maybe this experience of cycling taught me a lot in life. The culture of working as one's own burden developed in me.
I have been cycling in Pune for almost 8 years and my Harculas horse has been very supportive.
I was going to college like this once. The college was now approaching. I was in a trance when I cycled. On his left hand he saw a zakkas white four-wheeler .... and ... and ... at that moment his back door was opened. My attention went to that door but it was too late to hit the brakes ... In fact, the person in the car had to look back when opening the door and then open the door. But they opened the door straight away without seeing the mistake. I went straight to that open door and crashed. The front wheel of my bicycle turned. Falling caused a bit of a foot injury.
"Hey, hey, how did you open the door like that !! ... I don't know if you will open the door" I asked the woman who was picking up the fallen bicycle.
"Sorry, sorry ... I didn't notice" the lady said realizing her mistake.
What if I picked up the bike and looked? Sitting in the front seat of a car in our classroom. Without saying a word, I cycled straight to college. Have you seen that Porin go to God? I was ashamed. I come to college on my bicycle ... also in Pune ... something different came to my mind. Felt ashamed of himself. The thought of a weak intellect touched the mind. But on the same day, I shared my thoughts with the senior preachers of the Sangh.
He said, "You have a bicycle, which is your darling horse, but the rest of the students are walking !!! So who is richer? You should be happy. Your family gave you a bicycle."
"Oh yes, I have my horse ... and the rest ..." I thought to myself.
"ड्रायव्हर काका बस मध्ये समोरून आत येऊ का ?"...मी भीतभीत विचारले. "हो ये ये " ..PMT चे चालक काका डावा हात दाखवत म्हणाले
मी बस मधे शिरलो आणि पाहतो तर काय? सिटी बस मधे ३ ते ४ तिकीट तपासणी अधिकारी. एकतर बसमध्ये समोरच्या दारातून चढल्यामुळे तिकीट काढायला मागे कंडक्टर पर्यंत जावे लागणार होते.
मी काकाने लिहून दिलेला पत्ता पाहिला, त्यानुसार सुर्यनगर (माळवाडी) चे तिकीट काढणे अशी सूचना होती. मला पुण्यात येऊन जेमतेम ८ दिवस झालेले होते. अजून बस स्टॉप, PMT चे नंबर,काही लक्षात येत नव्हते.
असाच बसमधील गर्दीमधून कसा बसा बसच्या मागच्या बाजूला उभ्या असलेल्या कंडक्टर पर्यंत आलो, पण तितक्यात, तिकीट तपासणी अधिकाऱ्याने मला "तिकीट कुठे आहे याची विचारणा केली?'
मला पटकन काही सुचेना?????
आणि त्या अधिकाऱ्याचा चेहऱ्यावरील भाव ' आज कसा बकरा सापडला ' असाच दिसत होता.
"हे काय!! तिकीट काढतोय." मी पटकन उत्तर दिले
"बस मध्ये कुठे बसला? "
त्याने परत विचारले
" हे काय आताच" मी म्हणालो
"पण आता तर आम्ही पण तपासणीसाठी बस मध्ये आलो तू काही मला दिसला नाही चढताना. त्यांनी शंकेने माझ्याकडे पहात विचारले.
"काका मी समोरून बस मध्ये आलो" मी अगदी प्रामाणिकपणे उत्तर दिले.
"अरे पण आता बस स्टॉप वरून समोरून कोणीच चढले नाही आणि तू म्हणतोय समोरून चढला?" तो अधिकारी काही केल्या माझी पाठ सोडत नव्हता. आता बोलबच्चन द्यावेच लागणार होते.
"अहो मी आता बस जिथे थांबली होती, त्या सिग्नलला चढलो आणि ते पण ड्रायव्हर काकांना विचारून आत आलो,विचारा पाहिजे तर त्यांना.' मी शांतपणे पुढचे उत्तर दिले.
" हे पहा, मी गावावरून नुकताच पुण्यात आलो आहे, ही पद्धत आहे का तुमची नवीन विद्यार्थ्यांना स्वागत करण्याची........." (मी धीर सोडला नाही. कारण मी सत्य बोलत होतो) माझी ही बोलबच्चन गिरी चालू असताना
शेवटी एक तपासणी अधिकारी म्हणाला की ,"मी पाहिला त्याला बस मध्ये येताना."
"हुश्श .....बसss. सुटलोsssबाबा " असे म्हणून मी रीतसर तिकीट घेतले आणि घरी आलो.
काकाला संपूर्ण किस्सा सांगितला, त्याने पाठ थोपटली आणि बाबांना कळवले "निखिल रुळला बरं का पुण्यात आणि विशेष म्हणजे पुण्याने त्याला सामावून घेतले"
असे अनेक कठीण प्रसंगातून याच बोलबच्चनमुळे सुटलो आहे. कधी ट्राफिक पोलीस, कधी उडाण टप्पू पोरं असे अनेक वेळा आपली सोडवणूक केली आहे. एकदा तर चक्क रेल्वे रूळ ओलांडताना स्टेशन वरील अधिकाऱ्याने पकडलं पण फक्त "जय गुरु बोलबच्चन" बसsss. बाकी काही नाही.
"Should the driver's uncle get in front of the bus?" ... I asked nervously.
"Yeah yeh yeh" ..PMT driver Kaka said showing his left hand
What if I get on the bus and see? 3 to 4 ticket inspection officers in city buses. Either way, the bus had to go through the front door and go back to the conductor to get the ticket.
I saw the address written by my uncle, according to which there was an instruction to get a ticket for Suryanagar (Malwadi). It had been almost 8 days since I came to Pune. Yet the bus stop, the PMT number, was not noticed.
How did I get out of the crowd and reach the conductor standing at the back of the bus, but in the meantime, the ticket inspector asked me, "Where is the ticket?"
Any suggestions to me quickly ?????
And the expression on the officer's face was like, 'How did you find the goat today?'
"What the heck !! Getting a ticket." I answered quickly
"Where did you sit in the bus?"
He asked back
"What's this now?" I said
"But now we got on the bus to check. I didn't see you getting on. They looked at me suspiciously and asked."
"Uncle I got in the bus in front" I replied quite honestly.
"Oh but now no one got in front from the bus stop and you say got in front?" He did not leave me alone. Now Bolbachan had to give.
"Hey, I got to the signal where the bus stopped now, and he came in asking the driver's uncle, if you want to ask him." I quietly answered further.
"Look, I have just come to Pune from the village, is this the way to welcome your new students ........." (I did not give up. Because I was telling the truth)
Finally, an investigating officer said, "I saw him getting on the bus."
"Hushh ..... bus sss. Sutlo sss baba" so I took the ticket and came home.
He told the whole story to his uncle, patted his back and told Baba, "Why Nikhil Rula is better in Pune and especially Pune has accommodated him."
Bolbachan has escaped from many such difficult situations. Sometimes the traffic police, sometimes the flight attendants have solved our problem many times. Once, while crossing the railway line, he was caught by the officer at the station, but only "Jai Guru Bolbachan" bus sss. Nothing left.
कृष्णा आता आठ वर्षाचा होत आला होता. पहिल्या सत्राची परीक्षा झाली, परीक्षेचा निकाल लागला. तो वर्गात तिसरा आला त्यामुळे घरचे खूप खुशीत होते. आजींने तर त्याच दिवशी राजूची ( राजू हे कृष्णाचे आजीने ठेवलेले टोपण नाव) संध्याकाळी दिवे लागल्यावर दृष्ट काढली,
"इडा पिडा टळो.....आणि माझ्या राजूलाsss" असे म्हणून वाकून जमिनीवर बोटं पण मोडली.
देवापाशी दिवा लावलेला होता मग आजी आणि लाडका नातू शुभंकरोती...रामरक्षा...भीमरूपी.... ई. स्तोत्रे म्हणतं देवा जवळ बसले. तितक्यात कृष्णाचे बाबा ऑफिसमधून घरी आले. आपला मुलगा वर्गात तिसरा आला ही बातमी आईने फोनवरून ऑफिस मध्ये कळवली होतीच, म्हणून येतानाच त्याच्यासाठी खाऊ घेऊन आले होते.
"अरे दामू, राजूची मुंज करावी आता" आजी आपल्या मुलाला ( दामोदर) म्हणाली. "अगं आई मी आज ऑफिसमधून येतानाच गुरुजींकडे जाऊन आलो आहे. येत्या जानेवारी महिन्यात मुहूर्त चांगला आहे म्हणाले गुरुजी" "हे एक बरं झाले बाई! काय मग राजू आता मुंज करायची ना?" आजीने जवळ घेत कृष्णाला विचारले. "पण मग टक्कल करावे लागेल? " कृष्णाने प्रश्न विचारला. "हो, पण एक वाटी इतके केस ठेवायचे असतात, शौर म्हणून....." बाबा म्हणाले. "हो का, मग आलोच" असे म्हणत कृष्णा चटकन जागेवरून उठला आणि थेट स्वयंपाक घरात गेला.
काय झाले याला? स्वयंपाकघरात कशाला पळाला हा पोरगा असे आई विचारणार तितक्यात.......आतून भांड्यांचे आवाज यायला लागले.
"कृष्णाsss, काय पाडापाडी सुरू केली आहे रे स्वयंपाक घरात?" आईने दरडावून विचारले. "काही नाहीsss, आलो आलो" आतून त्याने आवाज दिला.
आई, बाबा आणि आजी सगळेच विचारत पडले हा आत काय करतो आहे?
"बाबा हे घ्या!!!" "हे काय रे? हे कशाला आणलेस?" त्याच्या हातातील वस्तू पाहून आईने विचारले. "बाबा, या वाटी एवढे ठेऊ यात माझे केस... म्हणजे मला चालेल." त्याने हात पुढे करत बाबांना वाटी दाखवत मागणी केली. " अरे राजू ही काही वाटी नव्हे!! अरे हा तर कुंडा आहे( बाऊल ) याचा आकार खूप मोठा होईल." "हो ना!! काही करतो हा पोरगा...थांब" आई जागची उठली आणि आता ती स्वयंपाक घरात गेली.
आपल्या डोक्यावर खूप केस रहावे असेच कृष्णाला वाटत होते. आपल्याला शाळेत वा वर्गात कोणी चिडवेल याची त्याला भीती वाटत होती.
"हे बघ, डोक्यावर इतके केस ठेवायचे आसतात" आईने एक लहान वाटी त्याच्या पुढ्यात ठेवली. "बसsss, इतकेच!!!!" कृष्णाने आश्चर्याने विचारले "अरे राजू, सगळीच मुलं इतकेच केस ठेवतात, दामूने पण असेच केस ठेवले होते" आजी पाठीवर हात ठेवत म्हणली. "बघू कुठे आहे फोटो?" "अरे तेव्हा कुठे फोटो होते!!" "आहेत की....आई बाबांच्या लग्नाचे फोटो..." "कृष्णा, आमच्या लग्नाच्या वेळी होते. पण माझे मुंजीतील काही फोटो नाहीत." बाबा म्हणाले.
बराच वेळ या वादात आणि चर्चेत गेले. शेवटी होय-नाही करत मुंज नक्की करायला दामोदरराव " उद्या तारीख नक्की करतो" असे म्हणत त्या चर्चेतून उठले.
कृष्णा तसा हुशार, संस्कारी, अल्लड मुलगा होता. आता तो पुढच्या वर्षी पाचवी मध्ये जाणार होता. पाचवीत त्याला अनेक नवीन विषय शिकायला मिळणार होते. इंग्रजी, हिंदी याचा परिचय याच वर्गात होणार होता. चौथीच्या वर्गातील आता काहीच महिने शिल्लक होते. जानेवारीत मुंज नक्की झाली... आणि एप्रिल मध्ये परीक्षा होणार होती. चौथीतील अगदी २-३ महिनेच शिल्लक होते.
"कृष्णा ये कृष्णाsss" बाबांनी हाक मारली. "आलोsss" " बस येथेsss, आज रविवार; मला सुट्टी आहे. आज पासून तुला गणपती अथर्वशीर्ष शिकवतो. आता मुंज होणार. तो पर्यंत काही श्लोक शिकता येतील आणि मग मुंज झाली की तुला पूर्ण अथर्वशीर्ष नीट म्हणता येईल" दामोदरराव पूजा करतानाच त्याला सांगत होते. " लगेच, जरा वेळाने नाही शिकता येणार का?" " नाही, बस"
इच्छा नसताना बाबांनी आज्ञा केल्यामुळे कृष्णाचा नाईलाज झाला आणि तो त्यांच्या जवळ बसला.
हळू हळू शिकवणी सुरू झाली...शिकवलेले श्लोक, त्याची शाळेतून परत आल्यावर केलेली उजळणी,पाठांतर, आजी, बाबा, आई कडून मिळालेली शाब्बासकी यामुळे इच्छे विरुद्ध सुरू झालेली शिकवणी हळू हळू त्याला आवडायला लागली. त्याचा आपोआप उत्साह वाढला.
जानेवारी महिना आला...ठरवल्या प्रमाणे नातेवाईकांच्या उपस्थितीत मुंज सर्व धार्मिक विधीत पार पडली. मुंज झाली की हळू हळू कार्यासाठी आलेले नातेवाईक पण आपापल्या गावी परत गेले. कृष्णाच्या डोक्यावर बारीक बारीक केस पण यायला लागले. आता आपल्याला शाळेतील मुलं कमी चिडवतील याचे त्याला समाधान वाटत होते.
" आई, मी दोन दिवस जरा ऑफिसच्या कामासाठी बाहेर गावी जाणार आहे" दामोदर रावांनी घरात निरोप दिला. "हो या की तुम्ही जाऊन" कृष्णा म्हणाला. "हो, पण आता तुला देवाची पूजा करावी लागेल हं!!" "मी करेन रे पूजा दामू" आजी म्हणाली. "नको, कृष्णा करेल, आता त्याची मुंज पण झाली आहे आणि तो आता छान अथर्वशीर्ष पण म्हणायला लागला आहे, काय रे करशील न पूजा?"
या प्रश्नाचे नेमके काय उत्तर द्यावे हे त्याला सुचेना. नाही म्हणावे तर बाबा रागवणार, हो म्हणावे तर पूजा कशी करायची हे ही अवघड!!.. तो काही वेळ तसाच गप्प उभा होता.
"करील रे दामू तो आणि नाही केली तर मी आहेच की, मी त्याला सांगेन" " होss करतो, पण मी गंध उगळणार नाही बाबा!!" तो वैतागून म्हणाला. "मी देईल तुला गंध उगाळून" लगेच आजी मदतीला धावली.
कृष्णाचे आजोबा, पणजोबा यांच्या पासून एक पिढीजात सहाण घरी होती, त्यावर चंदनाचे जाडजूड लाकूड घेऊन...त्यावर अष्टगंध व पाणी घालून ते गोल गोल फिरवून गंध तयार करायचे. मग त्या गंधाचा वापर देव पूजेसाठी करावा लागे.
कृष्णा तसा अजून लहानच होता, त्याला दोन्ही हातात ते चंदनाचे लाकूड काही नीट धरता येत नसे म्हणून "पूजा करेल पण गंध उगळणार नाही?" असे त्याने आधीच सांगून टाकले होते. पण मनातून तो जाणून होता की वंश परंपरागत पूजेच्या विधीसाठी हे कधी तरी आपल्याला करावे लागेल. सध्या तरी आजी या कामासाठी त्याला मदतनीस म्हणून मिळाली आणि त्याची सुटका झाली.
आजीने उगाळलेल्या गंधाचा वापर करून बाबांच्या सारखी पूजा कृष्णाने करण्याचा प्रयत्न केला आणि पहिल्या पूजेचे उरलेले गंध आपल्या कपाळी लावले. कपाळाला लावलेल्या त्या अष्टगंधाचा वास त्याला कोणत्या तरी आभासी जगात घेऊन जात होता.
"आजी या गंधाचा वास किती छान येतो आहे गं!!" "राजू, वास नाही रे बाळा, सुवास" "सुवास, म्हणजे?" " सुंदर वासाला सुवास म्हणतात. तुझे आजोबा तर रोज पुजा झाली की असेच अष्टगंध वापरून उगळलेले गंध कपाळी लावूनच ऑफिसला जायचे......म्हणून तुझे बाबा देखील तसेच गंध लावून जातात बरं का?" "त्याने काय होते?" "चंदन वापरल्यामुळे डोके शांत राहते. अष्टगंध सुवासिक असल्यामुळे मनाला आनंद मिळतो." "अच्छा...पण मला हे गंध उगळता येत नाही......?" "मोठा झाला की येईल, दामू लहान असताना मीच तुला जसे गंध उगाळून दिले तसेच त्याला पण देत असे."
नातवाचे प्रश्न आणि आजीचे उत्तर अनेक वेळ सुरू राहिले. पण याच आजी नातवाच्या संवादातून कृष्णाला त्याच्या घरातील परंपरा, पूजा आणि भक्तीचे अधिष्ठान या विषयी कळत होते. त्यामुळे दुसऱ्या दिवशी कृष्णाने जमेल तसे गंध स्वतः उगाळून घेतले....!
घरातील संस्काराचा गंध पुढच्या हळूहळू पिढीला सुवासित करत होता.
"गंध सगळ्यात आहेच!! फक्त सुवास कशात आहे हे समजले पाहिजे"
Krishna was now eight years old. The first session was examined, the result of the exam was announced. He came third in the class so the house was very happy. On the same day, Aji saw Raju (Raju's nickname given by Krishna's Aji) when the lights came on in the evening,
"Ida avoid pain ..... and my Raju sss" so he bent down and broke his fingers on the ground.
The lamp was lit near God, then grandmother and darling grandson Shubhankaroti ... Ramraksha ... Bhimrupi .... E. Psalms say sit near God. Just then Krishna's father came home from the office. The mother had informed the office over the phone that her son was third in the class, so she had brought food for him on arrival.
"Oh Damu, Raju should be hummed now" Grandma said to her son (Damodar).
"Oh mother, I have come to Guruji as soon as I come out of the office today. The time is coming in January, said Guruji."
"It's a good thing, lady! Do you want Raju to do it now?" Grandmother approached and asked Krishna.
"But then you have to go bald?" Krishna asked.
"Yes, but I want to keep so much hair in a bowl, as a bravery ....." Baba said.
Saying "Yes, then come", Krishna got up quickly and went straight to the kitchen.
What happened to him Just as my mother was asking why she ran away in the kitchen, the sound of pots started coming from inside.
"Krishnassss, what the heck has Ray started in the kitchen?" Asked the mother.
"Nothing sss, come on" he called from inside.
Mom, Dad and Grandma all kept asking what is he doing inside?
"Daddy take this !!!"
"What's this? Why did you bring this?" Seeing the object in his hand, the mother asked.
"Dad, put this bowl in my hair ... so I can go." He extended his hand and asked Baba to show him the bowl.
"Hey Raju, this is not a bowl !! Hey, this is a bowl.
"Oh no !! Porga does something ... wait" Mother woke up and now she went to the kitchen.
Krishna wanted to have a lot of hair on his head. He was afraid that someone would tease him at school or in class.
"Look, there are so many hairs on the head," said the mother, placing a small bowl in front of him.
"Just sss, that's it !!!!" Krishna asked in surprise
"Hey Raju, all the boys have the same amount of hair, Damu also had the same amount of hair" Grandma said putting her hand on her back.
"Let's see where the photo is."
"Hey where were the photos then !!"
"There are ... wedding photos of parents ..."
"Krishna, it was at our wedding. But I don't have any photos of Munji." Dad said.
A lot of time went into this debate and discussion. In the end, Damodarrao got up from the discussion saying, "I will definitely do it tomorrow."
Krishna was such a smart, cultured, alluded boy. Now he was going to be in fifth next year. In the fifth he was to learn many new subjects. English and Hindi were to be introduced in this class. There were only a few months left in the fourth grade now. Munj was exactly in January ... and the exam was to be held in April. There were only 2-3 months left in the fourth.
"Krishna ye krishna sss" Baba called.
"Alossss"
"Just here, sss, today is Sunday; I have a holiday. Ganpati will teach you Atharvashirsha from today. Now it will be Munj. You can learn some verses till then and then you will be able to say Atharvashirsha properly"
"Immediately, can't you learn in a little while?"
"No, just"
When Baba did not want to, Krishna was cured and he sat next to him.
Gradually the teaching started ... He gradually started liking the teaching that started against his will due to the verses he was taught, his revision after coming back from school, recitation, Shabbaski from his grandmother, father, mother. His spontaneous enthusiasm increased.
The month of January has come ... As planned, Munj was performed in the presence of relatives. The relatives who had come for work slowly returned to their respective villages. Krishna's hair started growing on his head. Now he was satisfied that we would be less annoyed by the school children.
"Mom, I'm going out to the village for two days for some office work," said Damodar Rao.
"Yes, you go," said Krishna.
"Yes, but now you have to worship God huh !!"
"I'll do it, Pooja Damu," Grandma said.
"No, Krishna will do it, now he has lost his temper and now he has started saying nice Atharvashirsha, what will you do without worship?"
Don't tell him exactly what to answer. If you say no, Baba will get angry, if you say yes, it is difficult to know how to do pooja !! .. He remained silent for some time.
"Karil Ray Damu, if he doesn't, I'll tell him."
"Yes, I do, but I won't smell it, Daddy !!" He said angrily.
"I'll give you the smell" Grandma immediately rushed to help.
From Krishna's grandfather, Panajoba, Sahan was at home for a generation. Then that smell had to be used for worshiping God.
Krishna was still so young, he could not hold the sandalwood in both hands, so he would "worship but not smell?" He had already said that. But in his heart he knew that we would have to do this someday for the traditional ritual worship. For now, however, his grandmother hired him as a helper for this work, and he was released.
Krishna tried to perform Baba-like pooja using the scent that Aji used and put the rest of the smell of the first pooja on his forehead. The scent of the octagon on his forehead was taking him to some virtual world.
"Grandma, how nice it smells!"
"Raju, no smell, baby, fragrance"
"Fragrance, I mean?"
"A beautiful smell is called fragrance. If your grandfather used to go to the office every day after worshiping, he would go to the office with the same smell ...
"What happened to him?"
"Using sandalwood keeps the head calm. Ashtagandha is fragrant, it makes the mind happy."
"Okay ... but I can't smell it ...?"
"It will come when he grows up. When Damu was young, I used to give him the same smell as you."
The granddaughter's question and the grandmother's answer continued for a long time. But it was through the conversation of this grandmother and grandson that Krishna came to know about the traditions, worship and devotion in his house. So the next day Krishna sniffed as much as he could ....!
The smell of home rites was slowly permeating the next generation.
"Smell is everything !! Just understand what fragrance is"
"सर्रss सर्रsss सर...सररss... सरसर..." आवाज करत तोफेची बत्ती पेटत पेटत तोफेच्या नाळेपर्यंत आली (बत्ती लावायचे छिद्र ) आणि काही क्षणात तोफेतून धडाडss धमss धड असा आवाज झाला. आवाज करून तोफेतून गोळा सुटला खरा पण तो गडावर आपटलाच नाही. बुरुजाला काहीच इजा झाली नाही. परत तोफा समोर सरकवत असाच प्रयत्न सुरू झाला. सर्रss सर्रsss सररss सरसर आवाज... तोफगोळा उडाला...पण तोही गडाच्या तटा बुरुजाला कोणतीच इजा करू शकला नाही.
गडावरून पण गड राखण्यासाठी किल्लेदार शर्थीने प्रयत्न करत होता. गडावरून तोफा, बंदुका, हुक्के (छोटे हात गोळे) यांचा मारा सुरू होता. यामुळे विजापूरकर सैन्याचे नुकसान होत होते. त्यांना पुढे सरकणे अथवा तोफा समोर सरकवून मारा करणे अशक्य होत होते.
विजापूरकरांकून सिद्दी जौहर हा मात्तबर सरदार अनेक महिन्यांपासून पन्हाळा किल्ल्याला कडक वेढा देऊन बसला होता. किल्ल्याच्या चारी बाजूला त्याने आपले मोर्चे बांधले होते. पण किल्ला काही केल्या पडत नव्हता. आपल्या ताफ्यातील असलेल्या तोफेचा गोळा तटापर्यंत पोंहचू शकत नाहीये हे त्याच्या लक्षात आले. त्यामुळे आता यावर काय उपाय शोधला पाहिजे याचाच तो विचार करत होता. दूरवर मारा करणाऱ्या तोफा जर आपल्याला मिळाल्या तर आपण हा गड नक्की जिंकू याची खात्री त्याला होती. सिद्दी जौहर खूप मेहनती, प्रामाणिक आणि चिवट ( म्हणजे एका गोष्टीचा ध्यास घेतला तर ती गोष्ट पूर्ण करणारा) सरदार होता.
त्यावेळी अशा लांबवर मारा करू शकणाऱ्या तोफा या राजापूर ( जिल्हा रत्नागिरी ) मधील इंग्रजांकडे (ब्रिटिश) होत्या याची त्याला माहिती होती. कारण राजापूर तेव्हा विजापूरकरांकडे होते. सिद्दी जौहरने या राजापूर मधील इंग्रज वखारीचे ( म्हणजे गोडाऊन म्हणा) अधिकारी यांच्या सोबत काही पत्रव्यवहार केला. त्यानंतर आपले काही विश्वासू माणसं साधारण ४००-५०० पायदळ, काही घोडेस्वार, पाच पालख्या आपल्या माणसांसोबत राजापूरकडे रवाना केल्या. साधारण एप्रिल महिन्याच्या सुरुवातीस असेल. सिद्दी जौहरने पाठवलेल्या माणसांनी सर्व तोफगोळे व इतर सामान पारखून घेतले. पुढे ही असाच दारुगोळा विकावा याची त्यांनी मागणी पण केली.
त्यानंतर राजापूरच्या वखारातीतून एक लांबमारा करणारी तोफ, पन्नास तोफगोळे घेऊन इंग्रज अधिकारी हेंरी रेव्हिंग्टन, सिंघॅम/ मिंघॅम, गिफर्ड आणि वेलजी हेही पन्हाळ्याकडे निघाले. आपल्या पाहुण्यांचे आणि मदतनिसांचे कोल्हापुरात जोरदार स्वागत केले गेले. आता पन्हाळा काही अंतरावर होता.
कोल्हापुरात मुक्कामात असताना रेव्हिंग्टन दिनांक ५ एप्रिल १६६० रोजी लिहतो " पन्हाळा किल्ल्याला प्रचंड वेढा पडला आहे आणि त्यात राणी ( बडी बेगम ) हीचा शिवाजी हा महाशत्रू आपल्या जवळ जवळ पाच हजार लोकांसह किल्ल्यात अडकून पडलेला आहे. याच साठी आपले गोळे विकत घेऊन किल्ला जिंकता येईल असे राणीच्या सरसेनापती सलाबतखान याला वाटते. त्याचसाठी त्याने अधिक तोफगोळे विकत घेण्याचे वचन दिले आहे." हा रेव्हिंग्टन पक्का धूर्त व्यापारी तर होताच पण लोभीही होता. त्याचमुळे त्याने या संधीचा लाभ घ्यावा असा विचार केला होता.
दिनांक १० एप्रिल रोजी सगळे साहित्य आणि इंग्रज पन्हाळा किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहोचलेे. सिद्दी जौहरने नेमून दिलेल्या जागी तोफांचे मोर्चे लागले. हे मोर्चे साधरण किल्ल्याच्या तीन दरवाजा या भागाच्या जवळ लागले.
सर्रssसर्रsss सर सररss सर सर आवाज करत तोफेची बत्ती पेटली आणि एक प्रचंड गोळा गडाच्या तटाला येऊन धडकला, पण गडाचे कोणतेच नुकसान झाले नाही. किल्ल्यातून किल्लेदार, महाराज सगळे बुरुजावर आले. " ये कैसे झाले?" असाच प्रश्न कदाचित सर्वांना पडला असेल.
किल्याच्या बुरुजावरून महाराजांनी पाहिले तर काय...?
धूर्त व्यापारी असलेले हे इंग्रज आपल्या विरुद्ध त्यांचे झेंडे तोफेवर लावून आपल्याच विरुद्ध तोफ डागत आहेत. खरंतर अफजलखान जेव्हा स्वराज्यावर चालून आला आणि त्याला त्याच्या मोहिमेत काही सामुग्री कमी पडू नये म्हणून अल्ली आदिलशाहने काही जास्तीची सामुग्री, दारूगोळा समुद्रात गलबतांनी (जहजांनी) पाठवले होते. पण ती सर्व गलबते मराठ्यांनी आपल्या ताब्यात घेतली. याच वेळी जंजिरेकर सिद्दी विरुद्ध दारूगोळा पुरवण्याचे गुप्त आश्वासन देऊन कैदेत पडलेल्या आपल्या इंग्रज माणसांची सुटका याच हेंरी रेव्हिंग्टनने केरुन घेतलेली होती. तसेच चाणाक्ष शिवाजी महाराजांनी दूर दृष्टीचा विचार करून अजून एक आश्वासन याच्याकडून घेतले होते. ते म्हणजे, " स्वराज्याच्या कोणत्याही शत्रूला दारूगोळा विकता येणार नाही."
आपले म्हणणे मोडून, तरी देखील आपले झेंडे लावून हा इंग्रज हेंरी रेव्हिंग्टन आपल्या विरुद्ध गोळे डागत आहे हे पाहून महाराज संतापले. याचा बंदोबस्त करावाच लागेल. हे शिवाजी महाराजांनी मनात नक्की केले असावे.
शिवाजी महाराज किल्ल्यात अडकून पडले होते वेढा सुरूच होता. पण तरी देखील स्वराज्य विस्तार सुरू होता. मोरे यांच्या जावळी मधील काही भाग अजून स्वराज्यात आलेला नव्हता. जावळीच्या जंगलात असलेला विजापूरकरांच्या ताब्यातील एक अती दुर्गम, निर्मनुष्य असा एक वनदुर्ग अजून स्वराज्यात यायचं बाकी होता. जेधे आणि बांदल यांच्या एका मोहिमेत याच कठीण वेळेत म्हणजे आपले राजे वेढ्यात असताना. मराठ्यांनी शके १५८२ च्या ज्येष्ठ शु. अष्टमीला म्हणजेच इंग्रजी दिनांक ६ जून १६६० रोजी विजापूरकरांकडून वासोटा किल्ला जिंकला. ( आजची तारीख)
वासोटा किल्ला म्हणजे घनदाट जंगलात बसलेला वाघच होता. या वनदुर्गाचा सभोवतालचा सर्व परिसर पाहून शिवाजी महाराजांनी त्याचे नाव बदलून 'व्याघ्रगड' असे केले होते. असा हा दुर्गम गड स्वराज्यात पहिल्यांदा दाखल झाला. महाराज अजून वेढ्यातच होते पण त्यांनी एक धाडसी निर्णय घेतला आणि दिनांक १३ जुलै १६६० रोजी रात्री पन्हाळा किल्ला सोडून विशाळगडाच्या दिशेने निघाले. तो इतिहास आपल्याला आता सांगत नाही.
महाराज सुखरुप सर्व संकटांवर मात करून आता राजगडावर परत आले. तिकडे पुण्यात आधीच शाहिस्तेखान आला होता. त्याचा बीमोड कसा करावा? याचं विचारात असताना हेरांकडून आलेल्या बातमीमुळे नवीन मोहीम आखून उंबरखिंडीत कारतलबखानाचा पराभव केला. याविषयी आपल्याला या आधी बोललो आहेच. "निरोप-https://muktalikhan2021.blogspot.com/2021/05/blog-post_11.html"
कारतलबखानाचा पराभव करून महाराज सरळ तळकोकणात उतरले. तळकोकण अजून विजापूरकरांकडेच होते. आधी दाभोळ...चिपळूण...संगमेश्वर...देवरूख..आणि आता त्यांची नजर वळली ती राजापूरवर. महाराज ३००० पायदळ आणि १००० घोडेस्वार यांना घेऊन राजापूरच्या वेशीबाहेर धडकले. गावातील काही प्रमुख मंडळींकडून भेटीस बोलावून खंडणीची मागणी केली. खंडणी फक्त बड्या बड्या व्यापाऱ्यांकडून मागितली. गरीब लोकांना कोणताच त्रास दिला नाही. त्यातच महाराज आल्याचे समजताच येथील इंग्रज वखारीचा प्रमुख हेंरी रेव्हिंग्टन, रँडॉल्फ टेलर, रिचर्ड टेलर, फिलीफ गिफर्ड हे अगदी साळसूदपणे महाराजांना भेटायला आले.
त्यांना पाहताच महाराज संपातले, आपल्याशी केलेला दगा त्यांच्या चटकन डोळ्यासमोर आला. आपण वेढ्यात अडकलो हे पाहून या या हरामखोर इंग्रजांनी स्वराज्याविरुद्ध त्यांचे झेंडे लावून तोफा डागल्या.आपल्याशी केलेला करार मोडला. यांना शासन झालेच पाहिजे.
"पकडा यांना, यांची सगळी वखार जप्त करून टाका" रागातच महाराजांची आज्ञा केली.
महाराजांची ही आज्ञा मिळताच मराठ्यांनी त्यांना कैद केले आणि कुदळी, फावडे घेऊन संपूर्ण वखार खणून काढली. यात महाराजांना सुमारे २३ ते २४ हजार होनांची रक्कम मिळाली. तसेच बाकीचे गोरे, हेही मराठ्यांच्या हाती लागले. या सगळ्या कैद्यांना आधी सोनगडी आणि मग वासोटा येथे पाठवले. यातील एक दोन इंग्रज हे राजापूरच्या कैदेतच मरण पावले.
वासोटा हाच किल्ला या सगळ्या कैद्यांना ठेवण्यासाठी का वापरला असेल? तर माझ्या मते वासोटा हा त्यावेळचा अंदमान किंवा काळेपाणी याची शिक्षा असेल. अती घनदाट जंगल, त्यात हा एकटा किल्ला, हिंस्र प्राणी, वाघ, बिबटे, सिंह, साप यांचा एक नैसर्गिक आधार येथे होता. अशी मान्यता आहे की वसिष्ठ ऋषी येथे तपासाठी आले होते. त्याला म्हणून वसिष्ठा डोंगर हे नाव पडले. पण अपभ्रंश होत होत आता वासोटा असे झाले. पुढे मग शिलाहार वंशाच्या दुसऱ्या भोज राजाने येथे नीट गड बांधला असा उल्लेख सापडतो. आजच्या भाषेत सांगायचे झाले तर याच गडावर स्वराज्याचे अधिकृत (ऑफिशल) तुरुंग होता. जसे इंग्रजांना या तुरुंगात ठेवले. तसेच समुद्री चाचे (दरोडेखोर) हे देखील याच गडातील तुरुंगात ठेवलेले होते.
वासोटा हा कायम अती दुर्गम आणि निर्मनुष्य असाच गड आहे. पुढे हा किल्ला औंधचे पंतप्रतिनिधी यांच्या एका उपस्त्रीने 'ताई तेलीण' यांनी घेतला. पण लगेच पुढच्या वर्षी पेशव्यांचे शूर सरदार बापू गोखले यांनी पंतप्रतिनिधी यांचा पराभव केला आणि किल्ला घेण्याचे अनेक प्रयत्न करून देखील, अगदी त्यांच्या नोंदी प्रमाणे सांगायचे झाले तर.
" डोंगर झाडी मनस्वी अडचण बहुत. किल्ला बहुत बाका, सात कोश आणि अडीच मास झाडी तोडली तेव्हा मार्ग झाला" याचा अर्थ जवळ जवळ ३ महिने हत्ती, घोडे यांची मदत घेऊन किल्ल्या जवळचे जंगल कापले तेव्हा कुठे किल्ला जिंकायचा मार्ग मोकळा झाला. तरी हा गड मिळवायला त्यांना सहा सात महिने लागले. ताई तेलीण हिने हा किल्ला धान्यकोठार आणि इतर ठिकाणांचे नुकसान झाल्यामुळे सोडला. तिच्या या पराक्रमाची साक्ष म्हणून एक काव्य लिहले गेले. याची इतिहासात नोंद आहे का हे माहित नाही? या काव्याचा वापर प्र.के. अत्रे यांच्या श्यामची आई (१९५३) मधील चित्रपटामध्ये केलेला आहे.
काव्य: " श्रीमंत पंत प्रतिनिधी यांचा अजिक्य वासोटा,
ताई तेलीण मारी सोटा,
बापू गोखल्या सांभाळ कासोटा"
हे काव्य काहीसे उपहासाने केले असे वाटते. पण बापू गोखले एक शूर आणि हुशार सरदार होते हे नक्की.
पुढे जेव्हा मराठे आणि इंग्रज यांचे शेवटचे युद्ध सुरू होते सन १८१८ च्या शेवटी. त्यावेळी किल्लेदार भास्कर पंत याने अनेक तास हा किल्ला लढवला. त्याही वेळी अनेक इंग्रज कैदी याच वासोट्यावर कैद होते. पण गड पडला आणि इंग्रज कैदी हे या वासोट्यावरून मुक्त झाले.
आज अनेक लोक, पर्यटक या गडावर जातात. पण या किल्ल्याचा खरा इतिहास, त्याचे महत्व काय? याचसाठी या गडाचा हा अल्प परिचय माझ्या बुध्दीप्रमाणे आपल्या समोर मांडला. आज याच गडाला स्वराज्यात येऊन ३६१ वर्षे पूर्ण झाली.
संदर्भ:- वा सी बेंद्रे, ब.म.पुरंदरे, विजय देशमुख.प्रो.विजयानंद गद्रे.
"Sarrssrrrrrrrrrrrrrrrrr ...The sound of the cannon came to the barrel of the cannon (the hole to light the lamp) and in a few moments there was a thud. It is true that the cannon escaped from the cannon but it did not hit the fort. The bastion was not harmed. A similar attempt was made by sliding the gun back in front.
Srr sr sr sr sr sr sr sr Sounds ... cannonballs fired ... but he could not do any damage to the fort's bastion.
From the fort but the fort keeper was trying his best to maintain the fort. From the fort, cannons, guns, hookahs (small hand balls) were being fired. This was causing loss to the Bijapurkar army. It was becoming impossible for them to move forward or to hit the gun.
Siddi Johar, a powerful chief from Bijapur, had laid siege to Panhala fort for many months. He had built his fort around the fort. But the fort did not fall into anything. He noticed that the cannonballs in his convoy could not reach the shore. So he was thinking of a solution. He was sure that if we got the long-range guns, we would win this fort. Siddi Jauhar was a very hardworking, honest and hardworking (that is, one thing that can be accomplished).
At that time, he knew that the British in Rajapur (Ratnagiri district) had guns that could hit at such a distance. Because Rajapur was then with Bijapurkar. Siddi Jauhar had some correspondence with the officials of the English warehouse in Rajapur. After that some of his loyal men sent about 400-500 infantry, some cavalry, five palanquins with their men to Rajapur. Normally it will be the beginning of the month of April. The men sent by Siddi Johar inspected all the artillery and other items. He also demanded to sell such ammunition later.
Henry Revington, Singham / Mingham, Gifford and Velji, the English officers, then marched from the Rajapur warehouse to the Panhala, carrying a long-range cannon, fifty artillery shells. His guests and helpers were warmly welcomed in Kolhapur. Now Panhala was some distance away.
While staying in Kolhapur, Revington writes on April 5, 1660, "Panhala fort is under siege and Shivaji, the enemy of Rani (Buddy Begum) is trapped in the fort with about five thousand people near him. General Salabat Khan thinks so. He has promised to buy more artillery for that. " Not only was Revington a cunning businessman but he was also greedy. That is why he wanted to take advantage of this opportunity.
On 10th April, all the literature and English reached the base of Panhala fort. Gun marches took place at the place designated by Siddi Johar. This procession is near the three gates of the fort.
Srr sr sr sr sr sr sr sr sr The sound of gunfire ignited and a huge ball hit the wall of the fort, but no damage was done to the fort. From the fort, the fort keeper, Maharaj all came to the bastion. "How did this happen?" The same question may have plagued everyone.
What if Maharaj saw from the bastion of the fort ...?
These cunning Englishmen are brandishing their flags against you and firing cannons at you. In fact, when Afzal Khan marched on the Swarajya and Alli Adilshah had sent some extra material, ammunition to the sea so that he would not run out of some material in his campaign. But all those ships were taken over by the Marathas. At the same time, it was Henry Revington who freed his English captives by secretly promising to supply ammunition against Janjirekar Siddi. Also, Chanaksha Shivaji Maharaj had taken another assurance from him by thinking far ahead. That is, "no enemy of the Swarajya can sell ammunition."
The Maharaja was infuriated to see that Henry Revington, an Englishman, was still waving his flags. This has to be taken care of. This must have been exactly what Shivaji Maharaj had in mind.
Shivaji Maharaj was trapped in the fort and the siege continued. But even then the expansion of self-government was also underway. Some parts of More's Jawali had not yet come under Swarajya. A very remote, desolate fort in the possession of Bijapurkar in the forest of Jawali was yet to come under Swarajya. In one of the expeditions of Jedhe and Bandal, this difficult time was when our kings were under siege. The Marathas defeated Shake 1582's senior Shu. On 6th June 1660, Vasota fort was conquered by the Bijapurkars. (Today's date)
Vasota fort was a tiger perched in a dense forest. Seeing all the surroundings of this fort, Shivaji Maharaj had changed its name to 'Vyaghragad'. This remote fort was first established in the Swarajya. Maharaj was still under siege but he took a bold decision and left Panhala fort on the night of 13th July 1660 and headed towards Vishalgad. That history no longer tells us.
Maharaj overcame all difficulties and returned to Rajgad. Shahistekhan had already come to Pune. How to bemode it? With this in mind, news from Heran led to a new campaign and defeated Kartalbakhan in Umbarkhindi. We've talked about this before. "Message- https://muktalikhan2021.blogspot.com/2021/05/blog-post_11.html"
After defeating Kartalbakhana, Maharaj went straight to Talakkonam. Talakkonam was still with Bijapurkar. First Dabhol ... Chiplun ... Sangameshwar ... Devrukh ... and now his eyes are on Rajapur. Maharaj with 3000 infantry and 1000 cavalry rushed outside the gates of Rajapur. He called for a visit from some prominent congregations in the village and demanded a ransom. The ransom was only demanded from the big merchants. No harm was done to the poor. Henry Revington, Randolph Taylor, Richard Taylor and Philip Gifford, the head of the English warehouse here, came to meet the Maharaja.
As soon as Maharaj saw them, his betrayal came to their notice. Seeing that we were under siege, these rogue British raised their flags against Swarajya and fired their guns. The agreement made with us was broken. They must be ruled.
"Catch him, confiscate all his warehouses," Maharaj ordered in anger.
Upon receiving this order from the Maharaja, the Marathas captured him and dug up the entire warehouse with spades and shovels. In this Maharaj got an amount of about 23 to 24 thousand hons. The rest of the whites also fell into the hands of the Marathas. All these prisoners were sent first to Songadi and then to Vasota. One or two of these Englishmen died in captivity at Rajapur.
Why did Vasota use the same fort to house all these prisoners? So in my opinion Vasota would be the punishment of the Andamans or black water of that time. A very dense forest, with a lone fort, a natural base for wild animals, tigers, leopards, lions and snakes. It is believed that Vasistha sage came here for investigation. He was named Vasistha Dongar. But it was not to be. Later it is mentioned that another Bhoj king of Shilahar dynasty built a fort here. In today's language, there was an official prison of Swarajya on this fort. Like putting the British in this prison. Also, pirates were kept in the same fort.
Vasota is a fort that is always very remote and uninhabited. Later, the fort was taken over by 'Tai Telin', one of the deputies of the Prime Minister of Aundh. But soon after, the next year, the brave Peshwa chief Bapu Gokhale defeated the Prime Minister, and after many attempts, even according to his records.
"The mountain bush is a big problem. The fort is very bad, seven coffins and two and a half masses of trees were cut down. The way was cleared." However, it took them six or seven months to reach the fort. Tai Telin left the fort due to damage to granaries and other places. A poem was written to testify to her prowess. Don't know if it is recorded in history? The use of this poem by P.K. Atre's Shyamchi Ai (1953).
Poetry: "Ajikya Vasota of Shrimant Pant Pratinidhi,
Tai Telin Mari Sota,
Take care of Bapu Gokhale Kasota "
This poem seems to have been somewhat ridiculed. But it is certain that Bapu Gokhale was a brave and intelligent Sardar.
Later, when the last war between the Marathas and the British started, at the end of 1818. At that time fort keeper Bhaskar Pant fought for this fort for many hours. At the same time, many English prisoners were imprisoned on this vassal. But the fort fell and the English prisoners were freed from this captivity.
Today many people, tourists visit this fort. But the true history of this fort, what is its significance? That is why this short introduction of this fort was presented to you as per my intellect. Today, 361 years have passed since this fort came under Swarajya.
References: - Wa C Bendre, B.M. Purandare, Vijay Deshmukh.
शहरापेक्षा गावात सकाळ लवकरच होते...कुठे कोंबडा बांग देत होता, दुरून कुठेतरी बैलाच्या गळ्यातील घुंगरू वाजत होते, मध्येच कुठेतरी कुत्रं भुंकत होते....मध्येच लहान बाळाच्या रडण्याचा उंचss आवाज येत होता...
"अन्या ये अन्या सकाळ झाली पहा.." प्रभू खिडकीतून बाहेर डोकावत अनिकेतला उठवत होता. "अरे उठ पटकन पहा तर बाहेर किती छान तांबड फुटलं आहे, सूर्य पण उगवला आहे. चल बाहेर जाऊन पाहू" "अरे झोपू दे..एकतर रात्री लवकर झोप लागली नाही आणि तू सकाळी सकाळी उठवलं." अनिकेत झोपेतेच बडबडत होता. "अन्या झोपायला आला का इथ, चल बाहेर मस्त एक चक्कर मारून येऊ. झोपतर नेहमीची आहे."
ना इलाजस्तव अनिकेत डोळे चोळत उठला, पाण्याने चुळ भरून प्रभूच्या मागे निघाला.
"बघ बघ जरा..गावाकडे.."उत्साहात प्रभू म्हणत होता.
मागे लिहल्या प्रमाणे देवीचे मंदिर लोक वस्तीपासून जरा अलिप्त होते त्यामुळे अनिकेत आणि प्रभू दुरून गावातील सकाळच्या हालचाली पाहत होते.
कोणी फक्त कंबरेला कर्दोटा बांधलेले पोरं आईला पळवत होते, कुठे चुलीवर गरम पाणी ठेवले होते, कोणी मस्त तंबाखूची मिष्री दातावर लावत होते.
"अरे अन्या चल आपण पण तयार होऊ. कुठे जवळ चहा मिळतोय का ते पाहू." "अरे चहा म्हणजे त्या कालच्या हॉटेल मध्ये जावे लागेल" "चल की मग जाऊ"
दोघे खोलीत आले,पाण्याच्या बाटलीने दात घासून बाहेर पडले.
"अन्या सकाळी सकाळी फिरायला भारी वाटतंय रे" "काय रे पोरांनो कुठं निघाले?" " काही नाही मामा चाललो असेच" "या असे या" म्हणून एक मध्यम वयाच्या मामांनी घराच्या जवळ बोलावलं. " काल तुम्हासनी पाहितलं मी इस्टँडवर, कुठून आले म्हणायचे?" मामांनी विचारले. "आम्ही जिल्हातून आलो आहोत." "वाईच छा घेता का?" "नको हो, तुम्हाला त्रास" प्रभू म्हणाला "तरास कसला...तुम्ही गावचे पावन...घ्या वाईज छा. भामाss हो भामा...लेक माझी....छा टाक बरं...."
मामा आत्मीयतेने सगळी चौकशी करत होते...तितक्यात कान नसलेल्या कपात चहा आला.
"आमच्या गरीबाचा छा आहे..." "अहो असे का म्हणता, मामा?"
चहात दूध नव्हते हे पाहून अनिकेत हळूच म्हणाला " प्रभू हा असा चहा कधी पीला नाही रे."
"पी चूपचाप" प्रभूने डोळे मोठे करून अनिकेतला खुणावल. " आमचा गरिबाचा छा आहे बाबांनो. प्या प्या. आवडलं तुम्हाला..."
खरचं मामांचे प्रेमच त्या चहात होत, बाकी फक्त गरम गुळाचे पाणी...तो प्रेमाचा चहा दोघांनी पिला.
"या असे परत...." मामांनी प्रेमाने दोघांना निरोप दिला.
सकाळचे आठ वाजायला आले होते. दोघे पण खोलीत जात असताना पुजारी काका कुंडाजवळ दिसले. बहुदा पूजेसाठी कुंडात डुबकी मारून पाणी घ्यायला आले असतील असा अंदाज अनिकेतन काढला
"काका नमस्कार" हात जोडत दोघेही म्हणाले. "काय पोरांनो झोप लागली का?" "हो हो लागली नं" "काका आम्हाला पण अंघोळ करायची आहे हो! त्याची सोय कुठे आहे?" "खोल्यांच्या मागे एक संडास आहे आणि त्याच्या बाजूला अंघोळीचा एक मोठा दगड आहे. तिथं घ्या उरकून, जवळच एक हापसा आहे, हवं तर घरून एक बकिट, मग्गा देतो" "बर बर, पण या कुंडात स्नान केले तर? प्रभू ने विचारलं" "सकाळी सात नंतर कुंडात स्नान करायचे दोन रुपये पडतील.असा नियम आहे देवस्थानचा."
पुजारी काका कुंडात उतरायला सुरुवात करत म्हणाले.
"चला अनिकेतराव हापसा पाहून येऊ, म्हणजे अंघोळ करायची, का आज गोळीच घ्यायची हे ठरवता येईल."
आपण कुठे अवरावे या विचारात दोघे हपसा पाहायला गेले तर....
"बाई हे कोण?" "सारेss(सारिका) आपल्या कडले दिसंनात हे पोरं" "होय मायss, आपल्याकडे कहाला आले असत्याल."
हापसा सार्वजनिक होता, सकाळी सकाळी काही बायका भांडी घासायला, पाणी भरून न्यायला आल्या होत्या, त्यांच्या कामात उगाच अडथळा निर्माण करण्यात काहीच अर्थ नव्हता म्हणून अनिकेत, प्रभू दुरूनच सगळ्या जागेची पाहणी करत होते. एकतर पाच सहा बायका, मुली आणि उघड्यावर आंघोळीची जागा, त्यामुळे दोघे पण संकोचले.
"चला प्रभू आज गोळीच घेऊ.....उद्या पाहू..."
सगळी मुलं सकाळी मैदान स्वच्छ करायचे म्हणून खोलीत आलेच.
"चला दादा काम करायचं न?" "हो हो चला. आले का सगळे....." "येत्याल मागून.. अपोन जाऊ पुढं...." पिंट्याचा उत्साह ओसंडून वाहत होता.
मैदान स्वच्छता मोहीम सुरू झाली. सगळी वानरसेना पटापटा काचा, काटे, मोठे दगड एका बाजूला गोळा करायला लागले. कुठं जमीन सारखी करायला लागले. दुपारपर्यंत बरेच म्हणजे किमान खेळता येईल इतके मैदान स्वच्छ करून झाले...आणि नेमका एक मोठा दगड काही केल्या जागचा हलेना.
"दादा आमच्या बाss कड सब्बल ( पहार ) आहे. अनु का मी ?...त्यानं हललं ह्यो दगुड"... रघु म्हणाला "जा...आण पटकन, पण तू एकटा अणू शकशिल का?" "आता आलोच...रघु घराकडे पळतच निघाला...." "सब्बल येईपर्यंत आपण उरलेले काम करू. पहा बर, सगळे काटे निघाले का... काही राहिले तर आपल्याला संध्याकाळी दिसणार नाहीत." "हो हो दादा.."
सगळी पोरं शोधाशोध करायला लागली.
"दादा हे घ्या...." "अरे हो हो....किती दम लागला तुला. बस बस जरा"
अनिकेतन सब्बल हातात घेतली आणि दगडाच्या मुळात घाव घातला...तो पहिलाच घाव बरोबर बसला. सगळ्यांनी सब्बलला जोर लावला आणि दगड जरा उचलला. काही मुलांनी नारळाच्या वाळलेल्या वाट्यांनी खालची माती काढली,...
" प्रभू तू सब्बल पकड, मी मध्ये हात खालून उचलतो दगड" "हळू रे अनिकेत..." "हो हो..." अनिकेतने आत हात घातला आणि दगड उचलणार तितक्यात प्रभूची सब्बलवरील पकड सुटली आणि....आणि..... अनिकेतचा एक हात त्या दगडाखाली सापडला....
मग पटापटा जोर लावून आणि परत सब्बल वापरून त्याचा हात बाहेर काढला. नशीब हाताची फक्त दोनच बोटं दगडात अडकली...सगळ्यांना वाटले पूर्ण हातचं दगडाखाली अडकला.
"डॉक्टर काका खूप नाही न लागले अनिकेतला, माझीच चूक झाली, सब्बलवरची पकड सुटली.." प्रभू अनिकेतच्या काळजीपोटी डॉक्टर साहेबांना बोलत होता. "प्रभू थोडक्यात निभावलं..फक्त दोन बोटांना जखम झाली आहे..पण आता काही होणार नाही...मी त्याची जखम बांधली आहे आणि गोळ्या दिल्या आहेत..आणि जरा जपून करा काम"
छोटी मुलं हे सगळे आपल्या चिमुकल्या डोळयांनी पाहत होती...हे दोन दादा कशी एकमेकांची काळजी घेत आहेत...
"अनिकेत तुला दोन दिवस जेवताना भारविन मी...."
असे वाक्य मुलांच्या कानात घुमत होते...कशी जिवाभावाची मैत्री आहे या दोन दादांची हेच ते पाहत होते.
"चला रे मुलांनो, आता त्यांना आराम करू द्या...या तुम्ही संध्याकाळी.. अनिकेत आणि प्रभू, तुम्ही आता इथेच थांबा, आपण एकत्रित जेऊ..मग तू गोळ्या घेऊन आराम कर" डॉक्टर काकांनी अधिकार वाणीन दोघांना सांगून टाकले.
संध्याकाळ झाली तशी पोरं डॉक्टर साहेबांच्या घरापाशी घुटमळत होती.
"दादा कुठं गेले रे?" "अरे येत्याल की आता." "अन्या एss अन्या...." पक्याने जोरात आवाज दिला. "काय रे!!! आलो आलो...".अनिने आतूनच आवाज दिला. "अरे दादा कुठे आहेत?" "आले का मुलांनो !!!..चला जाऊयात न खेळायला.....
अनिकेत आणि प्रभू प्रसन्न चेहऱ्याने घराबाहेर पडले....दुपारी अनिकेत दादाला लागले तरी तो प्रसन्न आणि किती उत्साही वाटतोय हे सगळ्या मुलांच्या लक्षात आले.( गावाकडील मुल परिस्तिथीमुळे फार लवकर समजूतदार होतात हे नक्की )
सगळे मेहनतीने स्वच्छ केलेल्या मैदानात आले.... अनिकेतने शाखा लावली....पोरांचे मनोसक्त खेळ घेतले,पहिल्याच दिवशी कोणी गुडघे फोडून घेतले तर कोणाचे कोपरे...तरी पोरं मुक्त मनाने खेळले..खेळ झाले मग सगळे जण गोलात बसले.
"बसा बसा....दमले का?" प्रभू ने विचारले... "नाही अजून घ्या की खेळ...लय वेगळे खेळ आहेत हो हे.... आम्हासनी यातला एक बी खेळ माहीत नव्हता." "आवडले न..पण आता पुरे....आता उद्या वेगळे खेळ खेळू आपण..." "मग आता हो का करायचं असं बसून?"उतावळ्या पिंट्याने प्रश्न केलाच. "अरे आता सगळ्यांनी आपले पूर्ण नाव, कोणत्या वर्गात आहोत....शाळेचं नाव काय....हे सगळे सांगा. तुमचे सगळ्यांचे सांगून झाले की आम्ही आमची नावं सांगू....."
काही जणांना अनिकेत आणि प्रभू चे नाव लक्षात होते.. ते लगेच म्हणाले " दादा मी...मी....सांगू तुमचे नाव....."
"अरे हो तुला माहीत आहे...पण बाकीचे मित्र नवीन आहेत त्यांना कुठे माहीत आहेत आमची नावं...." "हो ते बी बराबर आहे...."
सगळ्यांनी आपली आपली नावं नीट सांगतील आणि सवयी प्रमाणे काहींनी आपली पोट जात पण सांगितली. अनिकेत आणि प्रभू साठी हे खूपच वेगळे होते. त्यांना हा अनुभव नव्हता.
"अरे आपली फक्त नावं सांगा, कोणीही जात सांगायची नाही." प्रभूने आवाज चढवून सांगितले.
सगळ्यांनी नावं सांगितली,"चला आता आपण रोज याच वेळी येथ एकत्र भेटणार आणि असेच खेळणार...याल न उद्या पण...."
सगळी वानरसेना लगेच बसल्या जागी ओरडली...."होsss....." त्या मोकळ्या मैदानात आवाज सगळीकडे पसरला..
"आता प्रभू दादा आपल्याला झकास गोष्ट सांगणार आहे, ती सगळ्यांनी नीट ऐका...."
" असे होते आपले बाल शिवाजी....त्यांनी सोळाव्या वर्षी स्वराज्य स्थापनेची शपथ घेतली......बोला शिवाजी महाराज की जयsss"....सगळी पोरं मन लावून गोष्ट ऐकत होते, प्रभूने घोषणा दिली आणि त्यांच्यात रोमांच उभे राहून सगळी पोर आसमान दणाणून सोडत शिवाजी महाराज कीssss जयsss ओरडले.
शेतावरून जनावर परत घेऊन येणारे लोक, डोक्यावर पाट्या घेऊन येणाऱ्या बायका, उगाच उनाडक्या करत फिरणारे तरुण पोर या जयघोषामुळे एकदम मैदानाकडे आकर्षित झाले. आता मैदानात दोन दादा, दहा वीस पोरं आणि मैदानाच्या बाहेर बघे...अश्यात प्रार्थना झाली...प्रभूने उत्तम आणि खड्या आवाजात ती सांगितली...( नम्र विनंती कृपया खालील प्रार्थना ऐकताना आपण जागेवर उभे राहावे.)
बघे हे सगळे पाहत होते....
"काय चालल नु गावात?" "कोण हायती ही पोरं?" "आपल्या कडले समदी पोरं पहा कशे दिस्त्यात." असे अनेक प्रश्न उपस्थित होत होते.......
गावात आता अनिकेत आणि प्रभूला येऊन दोन तीन दिवस झालेले होते, त्यांची पोरांशी मैत्रीही झाली होती, राहायची सोय झाली होती. पण अजून आपण सकाळी आवरायचं कुठे? हे गणित काही केल्या सुटत नव्हत. एक दिवस तर आंघोळीची गोळी घेतली पण अंघोळ केल्याशिवाय कसे राहायचे हा प्रश्न होताच? उघड्यावर, बायका, मुली असताना अंघोळ करणे लाजिरवाणे वाटत होते, रोज सकाळी याच कामासाठी कोणाच्या घरी कसे जावे? हा ही संकोच दोघांच्या मनात होताच.
"अन्या उद्या तरी सकाळी अंघोळ करायला पाहिजे रे" "हो रे पण कुठं?" "कुंडात करायची का..? एक बुडी मारून येऊ लगेच बाहेर..." "अरे पण रोज दोन रुपये लागतील त्याला....आठवतंय न?"
गावाला येताना दोघांनी प्रवास खर्च म्हणून प्रत्येकी जेमतेम शंभर रुपये आणलेले होते आणि त्याचा हिशोब पण ठेवा, अशी सूचना दोघांना मिळालेली होती. परत घरी जाताना एसटी भाडे, कधी काही खायला लागले तर पैसे हवे होतेच.....आणि फक्त अंघोळीसाठी रोज दोन रुपये खर्च करणे योग्य आहे का? हा ही विचार त्यांच्या मनाला शिवत होता.
"अन्या, ते पुजारी म्हणाले होते की सकाळी सातनंतर पैसे लागतील...मग त्या आधी काय?" "प्रभू, कदाचित त्याआधी नसतील लागत..." "ठरलं, मग सकाळी लवकर उठू...आणि पटकन अंघोळ करून येऊ, हवं तर परत झोपू....." "अन्या....परत झोपू!!!" "मग काय तर...."
ही सकाळची योजना नक्की करून दोघे अडवे पडले. अनिकेतचा हात जरा ठणकत होताच...पण गोळ्यांमुळे त्याला झोप लागली....
पहाटेच दोघांना जाग आली, नुकतंच तांबड फुटायला सुरुवात होत होती...दोघे उठले पटकन हापसावर जाऊन दात घासले आणि कुंडा जवळ आले. कुंडात अजून अंधार होताच...पण कोणी बायका.(लाज वाटत होती )..यायच्या आधी खाली जाऊन एक डुबकी मारावी म्हणून खाली उतरले....त्या सकाळच्या गारव्यात आणि गार पाण्यात पटकन एक डुबकी मारली....
"चला आज तरी झाली....अंघोळ....आणि माझा हात पण भिजला नाही" दोघांना पण जाम थंडी वाजत होती... "चल पटकन वर..... खोलीत जाऊ....."दोघे पळतच खोलीत आले..... "चहा पाहिजे राव आता पटकन....." "चल स्टँड कडे जाऊ...."
पटापट कपडे आवरून दोघे निघाले...
" आपल्याला आज गावातील काही लोकांची भेट घ्यावी लागेल. आपले तीन दिवस झाले की" प्रभू म्हणाला...
दुपार पर्यंत दोघे गावातील एकमेव वकील, शाळेतील मुख्याध्यापक, शाळा, पाटील, ग्रामसेवक, व्यापारी....यांच्या भेटी घेत गावात फिरत होते...माहिती घेणे...लोकांना बोलणे....संघ काय आहे?...आम्ही मैदानात काय सुरू केलं?... अशी सगळी माहिती देणे सुरू होते. फिरत फिरत दोघे डॉक्टर कुलकर्णी यांच्या घरी आले.
"काय अनिकेत झाली का शाळेत जायची तयारी, बापरे किती मोठे दप्तर रे तुझे!!! आम्हाला नव्हते बाबा एवढे दप्तर" "मग दप्तर नव्हते?" "होते, पण कमी असायचे.." "तुला उचलते का हे...?"अनिकेत दादाने विचारले. "हो, पण मला उचलावेच लागत नाही." तितक्यात किसना आलाच.... "अन्या, चल जायाच न शाळेत?" "काय किसना, कसा आहेस...संध्याकाळी येणार न सगळे?" प्रभूने पाठीवर थाप देत विचारले. "हो समदे येणार दादा.... "असे म्हणत त्याने अनिकेतचे दप्तर नेहमी प्रमाणे उचललं आणि दोघे शाळेत निघाले.
छोटा अनिकेत निवांत रिकाम्या हाताने आणि पाठीवर कोणतेच ओझे न घेता शाळेत दाखल झाला.
अनिकेत आणि प्रभाकर हे पाहतच राहिले.
"अन्या पाहिलेस का?" "हो रे काही तरी वेगळे आहे हे..."
दोघांच्या मनाला, ही गोष्ट खटकली होती.. दुपारी डॉक्टरांकडे जेवून दोघे खोलीवर परतले. आराम झाला, तसे काही वाचत बसले. सोबत येताना काही पुस्तकं आणलेली होतीच.
"अन्या आज तू गोष्ट सांग" "बर सांगतो...."
संध्याकाळी काय काय खेळ घ्यायचे....काय गोष्ट सांगता येईल याचे नियोजन पूर्ण झाले....
पोरं शाळा झाली की लगेच देवळाच्या बाजूला असलेल्या अनिकेत आणि प्रभाकर दादांच्या खोलीवर आलेच. पोरांना काही चैन पडेना...हे दादा खोलीत काय करतात...कसे राहतात....काय सामान आहे त्यांच्याकडे...याचे कुतूहल सगळ्या मुलांना होते.
"दादा दादा हे कोणते पुस्तक आहे?" "अरे हे आपल्या देशासाठी ज्या क्रांतिकारकांनी आपले बलिदान दिले त्यांचं पुस्तक आहे..." "दादा, तुम्हांसनी खूप अभ्यास अन् लय वाचावं लागत का हो? पिंट्याने विचारले "अरे हो, त्यामुळेच तर माहिती मिळते....."
"अन् दादा ही छोटी वही कशाला आहे हो?" त्या बिचाऱ्याला डायरी हा शब्द देखील माहीत नव्हता... "अरे त्याला डायरी म्हणतात...." "म्हणजी काय असतं ओ?" किसनाने निरागसपणे विचारले. "अरे डायरी म्हणजे नोंदवही....आम्ही दिवसभर सगळ्या गावात फिरतो...मग भेटलेले लोक, त्यांचे नाव, पत्ता लिहून घेतो....आमचा रोजचा हिशोब लिहतो "अनिकेत ने माहिती दिली. "हिशेब, म्हणजे आमचा महादू वाणी दुकान बंद करताना असाच काही तरी लिहत असतो त्याच्या कडच्या लाल वहीत"छोटा अनिकेत म्हणाला.... "बरोबर...त्याने आपले गणित तर पक्के होतेच...पण या हिशोब लीहल्यामुळे वायफळ खर्च कमी होतो"...प्रभू समजावून सांगत म्हणाला. "चला जाऊया मैदानात."
सगळे मैदानात आले तर त्यांच्या आधीच एक उंच, शरीराने पैलवान,रंगाने काळा, बहारदार मिशा, हातात जाड तांब्याच कडे, पायात जाड चांबड्याच्या चप्पल आणि अंगात पांढरा लेंगा आणि सदरा घातलेला माणूस उभा होता.
"तुम्हीच आले का जिल्हातून?" जड आणि भारदस्त आवाजात त्यांनी अनिकेत आणि प्रभाकरला विचारले.
त्या देहाला पाहून दोघे पण जरा घाबरले....पण....
"हो काका...." प्रभू पुढे येऊन म्हणाला....
"रामरामss माझं नाव निवृत्ती सखाराम सावरगावकर पाटील.." मी बी संघ कार्यकर्ता आहे बर का...गावात काय बी अडचण म्हणजी कोणी बी तरास दिला तर नुस्त मव नाव सांगा...बाकी बसsssss"
गावातील पोरं पाटील काकांना ओळखत होतेच...त्यामुळे दोघांची भीती चेपली....
मनसोक्त खेळ झाले आणि पोरं गोलात बसले....
"आज मी तुम्हाला एक गोष्ट सांगणार आहे....ती म्हणजे साने गुरूजी यांची..."
अनिकेतने साने गुरुजींची एकदम झकास आणि रंगवून गोष्ट सांगितली.....
"तर मुलांनो स्वावलंबन म्हणजे आपली स्वतःची कामे स्वतःच करणे, याला खूप महत्व आहे....आम्ही पण येथे आलो..कोणाकडे जेवलो तर आपले ताड वाट आम्ही उचलून घासून ठेवतो....आपलं सामान आपण उचलतो....आपल्या अंथरूण पांघरूण याची नीट घडी घालतो..आज तुम्ही खोलीत पाहिलं न?"
ही गोष्ट सांगताना अनिकेत दादाने मुद्दाम छोट्या अनिकेतला आपल्या जवळ बसवलं होते.....
"हो की नाही रे अनिकेत? आम्ही वागतो न असं, पाळतो न स्वावलंबन? ( असं म्हणून त्याच्या मांडीला दादाने हात लावला ) तो पाहतो आम्हाला त्यांच्याकडे जेवायला आलो की..."
अनिकेतच्या कोवळ्या मनावर नकळत हा संस्कार होत होता...पण त्याने कधी त्याकडे लक्ष दिले नव्हते...पण आज अनिकेत दादाच्या गोष्टीमुळे तो नीट विचार करू लागला....
गोष्ट संपली....शाखा सुटली.....
"दादा आज आमच्याकड जेवायला येता का? मी माझ्या मायला अगोदरच विचारून अलतो...किसन म्हणाला "हो का नाही!!!...आईला विचारून ये कधी येऊ म्हणून आणि तुझे बाबा कधी येतात शेतावरून?" "दादा, मला बा नाही....देवा घरी गेले ते.....किसनाच्या डोळ्यात पटकन पाणी आले. " अनिकेत दादा पटकन गुडघ्यात बसला, त्याने किसनाला मायेने मिठी मारली....उगी उगी....मला माहित नव्हतं....जाऊ आपण जेवायला....तू विचार आईला....."
छोटा अनिकेत हे सगळे पाहत होता. आपला जिवाभावाचा मित्र किसन दुःखी आहे आणि.. आपण...हेच प्रभू दादा, जेव्हा अनिकेत दादाला लागले तेव्हा त्याची किती सेवा करत होते..मायेने जपत होते अनिकेत दादाला.. त्याला हे विचार असह्य झाले...आणि....त्याला पण एकदम रडू फुटले....
"अरे अनी आता तू का रडतोस?" प्रभूने अनिकेतला जवळ करत विचारलं. "मग, किसन रडताना मला नाही का रडू येणार" तो माझे रोज किती काम करतो...आणि....मी.....त्याला...काहीच...मदत... रडणाऱ्या अनिकेतला पुढे काहीच बोलता येईना.
दोघांच्या रडण्याचा झटका ओसरला. तसे सगळेच किसनकडे गेले. ओळख झाली....गप्पा झाल्या....जेवण झाले....
" चला काकू येतो" दोघांनी पण वाकून त्यांना नमस्कार केला... " अरेss अरss राहूद्यात...तुम्ही कशाला या गरीबाच्या पाया पडता." "असे कसं काकू...तुम्ही आई प्रमाणे आहात....."
दोघे गप्पा मारत मारत खोलीवर आले...
"प्रभू काय लोकांचे दुःख आणि आर्थिक अडचण आहेत रे...आपण किती सुखात राहतो न शहरात!!!" "हो रे अन्या, तुझ्या आज शेवटच्या गोळ्या घ्यायच्या असतील न त्या घे आणि झोप लवकर....सकाळी बोलू..."
अनिकेतने गोळ्या घेतल्या, पण त्याच्या मनात खूप घालमेल होत होती...रडणारा किसन.... त्याचं एका खोलीचे घर.....आई....विचार करून करून तो अस्वस्थ झाला. त्याला काही केल्या झोप येईना....खोलीचे दार उघडुन बाहेर पडला......थंड वारा सुटला होता... कुठं तरी दूर कुत्रे, आपल्या भाकरी देणाऱ्या मालकाचे रक्षण करण्यासाठी भुंकत होते....तो असाच काही वेळ चालत देवळात जाऊन परत आला.....मन शांत होत नव्हते...पण आता झोपणे आवश्यक होते....डोळे मिटले आणि विचारातच केव्हा तरी त्याला झोप लागली.
नेहमी प्रमाणे सकाळी कुंडात डुबकी मारून दिवस सुरू झाला. आता या दोघांचे सर्व वेळापत्रक लागले होते...शाखा पण छान सुरू होती...पोरं आनंदात होती....आणि एक दिवस सकाळी पुजारी काका घाई घाईने त्यांच्या खोलीत येताना त्यांनी पाहिले..
"अन्या, ऐ अन्या... पुजारी काका गडबडीत आपल्याकडे येताना दिसतायत रे.....त्यांना कळलं तर नाही न....आपण...सकाळी सकाळी कुंडात स्नान करतोय ते..".
"अरे कशाला घाबरतोस !! आपण त्यांच्या नियमात राहूनच तर डुबकी मारतोय...पाहू काही म्हणले तर.."अन्याने आत्मविश्वासपूर्वक सांगितले.
" काय पोरांनो, झाले का आवरून, आज दुपारी या आमच्याकडे जेवायला....पुरणाचा नैवेद्य आहे आज देवीला. म्हणल तुम्हाला पण सांगावे...या मग बरोबर एक वाजता...आणि दोन दिवसांनी बळीचा कार्यक्रम पाहायला पण या, तुम्ही असाल तेव्हा इथचं, हाच निरोप द्यायला आलो सकाळी सकाळी"
"हो हो येतो न"
दुपार झाली...दोघांच्या पोटात कावळे ओरडत होतेच......आणि त्यात पुरणपोळी म्हणजे अजूनंच भूक लागली होती...घर सोडून आता बरेच दिवस झाले होते आणि घरी जायला अजून बरेच दिवस बाकी होते.
वेळेत दोघे पुजारी काकांकडे आले..
"अले का...या या,आलोच ह.." असं म्हणून काका आत गेले. बहुदा आम्ही आलो याची वर्दी घरात देण्यासाठी आत गेले असावेत.
मग एक साधरण वयाच्या नऊवारी साडी नेसलेल्या बाई बाहेर आल्या....त्यांनी लाकडी कपाटाच्या बाजूने, एकदम खानदानी जुने लाकडी मोठे सहा पाट मांडले. त्या पाटावर मस्त पितळी नक्षी काम केलेले होते. पाट मांडून झाले...तितक्यात पुजारी काका सोवळे नेसून बाहेर आले..
"बसा बसा पोरांनो...."
दोघे हे सगळे पाहत होते. एका समोर एक ठेवलेल्या पाटावर कसे बसावे तेच त्यांना समजत नव्हते.
"काका, आधी तुम्ही बसा...मग आम्ही बसतो.." चतुर पणांने प्रभू म्हणाला. "बर बर...बसतो..." मागच्या पाटावर काका बसले आणि समोरच पाट मोकळा सोडला.
मग अनिकेत आणि प्रभू पण तसेच बसले. त्यांचे हे अज्ञान हुशारीने दोघांनी सोडवले...
मग मोठे आणि जाड ताट, वाटी, एक लोटी, फुलपात्र समोरच्या पाटावर आले...
"हे आमचे कुटुंब बर का..." पुजारी काकांनी आपल्या पत्नीची ओळख करून दिली...पण त्या काहीच न बोलता आत निघून गेल्या..बहुदा पुजारी काकांना आवडत नसेल किंवा त्यांची भीती असेल....
एक एक पदार्थ ताट व्यापात होता. काकांनी आत आवाज दिला..." झाले का सगळे....?? करायची का आम्ही सुरुवात....."
आतून दोन मिनट काहीच उत्तर आले नाही.....काकांनी काय अर्थ काढायचा तो काढला आणि भोजन मंत्र सुरू केला...." वदनी कवल घेताss....." काकांनी चीत्रावती घातल्या आणि "करा मुलांनो सुरू आता. मी जेवताना बोलत नाही बर...तुम्ही निवांत जेवा...काय पाहिजे ते मागून घ्या....." असे शेवटचे वाक्य बोलले आणि कटाच्या आमटीचा झक्कास भुरकाsss मारला.
अनिकेत आणि प्रभू एकमेकांकडे पाहतच राहिले. ज्यांनी आपल्याला जेवायला बोलावले तेच जर बोलत नसतील तर आपण तरी काय बोलायचे आणि कसे मागून जेवायचे?
कसे बसे, गप्पगुमान दोघे जेवले...काकू अधून मधून बाहेर येऊन वाढत होत्या...पण दोघे संकोचतच जेवत होते. कोणीच काहीच बोलत नव्हते....ती शांतता आता अनिकेतला सहन होत नव्हती...ते पटापटा जेवले....हात धुवून परत वर आले....तेव्हा पुजारी काका निवांत पान चघळत होते...तोंडातील पानामुळे तोंड अगदी लालेलाल झालेले होते...आणि त्यांना बोलणे देखील शक्य होत नव्हते....पानाचा तोबरा आणि जमा केलेली लाळ यामुळे त्यांचे शब्द नीट फुटत नव्हते....
ओठावर दोन बोटं अंतर ठेऊन त्यांनी खिडकी जवळून खाली मोकळ्या जागेत पिंक टाकली....तेव्हा त्यांचे शब्द दोघांना समजले." काय रे जेवले न नीट?"
"हो हो काका"
खोलीत परत आले तसे, अन्या प्रभूला म्हणाला..."यायला काका भारीच होते....जेवताना गप्प, कसे जेवायचे असे?.....आणि नंतर पण पानामुळे गप्प......किती विरुद्ध गाव आहे एकतर सधन...नाही तर एकदम गरीब...."
"हो रे"
नेहमी प्रमाणे आज संध्याकाळी काय काय करायचे याचे नियोजन केले आणि दोघे आराम करायला पडले...
आता दोघांना पण घरी परतायचे वेध लागेल होते..लहान वयातच असे अडचणीत राहणे आणि नवनवीन अनुभव घेत जगणे त्यांच्या साठी खूप काही देणारे ठरत होते...
शेवटचा एक दिवस आणि एक रात्रच राहिली होती...ते विस्तारक म्हणून आले होते...अनोळखी गाव....अनोळखी माणसं....कसे काम करता येईल....आपल्याला पाठवले तर आपल्या हातून नीट काम होईल याच काळजीत या गावात आले..पण गावकऱ्यांनी साथ दिलीच आणि सगळ्या मुलांना शाखा पण आवडली....आता ती फक्त नित्य चालू राहावी हाच प्रयत्न करायचा होता....
" दादा दादा उद्या तुम्ही जाणार? रावा की अजून काही दिस, आमचं गाव नाही आवडलं?" "अरे पक्या तसे नाही पण आता आम्हाला जावे लागेल... तुम्ही सगळे रोज असेच एकत्र खेळा आणि शाखा पण लावा..प्रभू दादा कुठं दिसतोय का रे.?" "ते तिकड एका म्हाताऱ्याला बोलत्यात...." "एक काम कर, सगळ्यांना बोलावून आण आणि दादाला पण ये म्हणा...आज आपल्याला एक काम करायचे आहे..." "कनच काम दादा?" "सांगतो, जा पटकन आण बोलावून..."
काही वेळात सगळे लहान पोरं, त्यांच्या सोबत काही तरुण, मोठी माणसं पण आली...
"या याsss,आज आपल्याला, आपल्या गावाची सेवा करायची आहे..." "दादा म्हणजे?" "प्रभू पुढचा विषय तू सांग ..." "आज आपल्याला आपल्या गावाची सेवा करायची म्हणजे आपण जिथे राहतो, ज्या समाजात राहतो त्या समाजाचं काहीतरी देणं लागतो...म्हणून आपण आज गावातील सर्व सार्वजनिक जागांची साफ सफाई करूयात का? का अजून काही नवीन नवीन कल्पना सुचती आहे सगळ्यांना?" काही तरुण मुलांना हा वेडेपणा वाटला.."आम्हाला नको हे करा तुम्हीच" म्हणत ते निघून गेले..
उरलेल्या सगळ्यांनी प्रभू दादा म्हणतो तसेच करू असे ठरवून होकार भरला. मग दिवसभर सगळ्यांनी गावातील देवळे, शाळा, पार आणि इतर सार्वजनिक जागांची स्वच्छता केली. गावातील मोठ्या लोकांनी सगळ्यांचे तोंडभरून कौतुक केले, त्यांची दृष्ट पण काढली....
अचानक जोरात बँड वाजण्याचा आवाज यायला लागला. सगळी पोरं त्याच्या दिशेला धावली. हा काय प्रकार आहे म्हणून अनिकेत आणि प्रभाकर पण त्या वरातीकडे गेले. बऱ्याच माणसांचा घोळका होता. काही लहान मूल, काही विवध रंगाचे फेटे बांधलेले, धोतर नेसलेले म्हातारे. असे सगळे देवीच्या देवळाकडे निघाले होते.
समोरच्या बाजूला एक लहान काळे शेळीचे कोकरू होते. त्याच्या गळ्यात फुलांची माळ घातलेली होती...ते बिचारे जिवाच्या आकांताने ओरडत होतं....
"रघु हे काय आहे रे?" "अहो दादा, आज बळी हाय बळी...." "मग आता..." "आता काही नाही....याचा.....( त्याने हाताने खुणवलं ) "याचा जीव घेतील....." "हो हो...आणि देवीला....त्याचे रक्त...."
सकाळ झाली...
आज दोघेपण आपल्या घरी जाण्यासाठी देवळात देवीला बाहेरूनच नमस्कार करून डॉक्टर काकांकडे आले, त्यांच्याशी गप्पा मारून जेवण करून दुपारच्या बसने घरी जाणार होते. देवळापासून डॉक्टर साहेबांच्या घरी जाताना सगळे लोक त्यांना "परत या" असे आमंत्रण देत होते... पण काही केल्या कालचा प्रसंग त्यांच्या डोक्यातून जात नव्हता..
"प्रभू बर झाल ते बळीचं प्रकरण शेवटच्या दिवशी पाहिले..." "नाही तर काय? मला रात्री झोपच आली नाही रे...सारखे बिचारे ते कोकरूच दिसत होते...." "काय करणार नेहमी दुबळ्याचाच बळी जातो हे प्रत्यक्षात पाहायला मिळाले."
दुपारी सगळे एकत्र जेवले.... अनिकेत आणि प्रभाकर सगळ्यांना नमस्कार करून लिंबाच्या झाडाखालील स्टँड कडे निघाले. तितक्यात शाळेत जाण्यासाठी किसन अनिकेतकडे आला..
"किसन आणि अनिकेत निघाला का शाळेत?" आपण भेटू परत आता, तुम्ही खूप मोठे व्हा...." दोघांनी पण दुरूच हात उंचावून टाटा केला...
छोट्या अनिकेतने आपले दप्तर उचलले, आपले ओझे आपल्या पाठीवर घेतले आणि मागे वळून दादांना हात दाखवला...
बस मध्ये बसून अनिकेत आणि प्रभाकर एकमेकांकडे पाहत फक्त एकच वाक्य म्हणाले..." बदल झाला..."
It was early in the morning in the village rather than in the city ... Somewhere the rooster was crowing, somewhere in the distance the bull's neck was ringing, somewhere in the middle the dogs were barking ....
"Come on, look, it's morning ..." Prabhu was looking out of the window and waking up Aniket. "Oh, get up quickly and see how nice red is outside, the sun has also risen. Let's go outside and see."
"Oh, let me sleep. Either I didn't fall asleep early last night and you woke up early in the morning." Aniket was babbling in her sleep.
"Did anyone else come to sleep here? Let's go for a walk outside. Sleep is normal."
For the sake of cure, Aniket got up rubbing his eyes, filled his mouth with water and followed the Lord.
"Look, look ... to the village ..." the Lord was saying excitedly
As written earlier, the temple of the Goddess was a bit detached from the people, so Aniket and Prabhu were watching the morning movements in the village from a distance.
Someone was just running away from the mother with a cord tied around her waist, where hot water was put on the stove, someone was putting a lot of tobacco on her teeth.
"Let's get ready. Let's see if we can get some tea nearby."
"Oh tea means I have to go to that hotel yesterday"
"Let's go then"
The two came into the room, gritted their teeth with a bottle of water and walked out.
"It's too heavy to walk in the morning, Ray."
"Where did the boys go?"
"Nothing, Mama."
"Come on," a middle-aged uncle called near the house.
"You saw me on the stand yesterday, where did you come from?" Asked the uncle.
"We're from the district."
"Would you like that?"
"No, don't bother," said the Lord
"What's the matter ... You are the village's holy ... Take it wise. Bhamass ho bhama ... Lake my .... Take it well ...."
Mama was intimately inquiring about everything ... At that moment, there was a cut of tea without ears.
"What about our poor ..."
"Hey why do you say that, Mama?"
Seeing that there was no milk in the tea, Aniket said softly, "Lord, I have never drunk such tea."
"P silently" the Lord widened his eyes and marked Aniket.
"We have a poor father. Drink. Drink. You like it ..."
In fact, only uncle's love was in that tea, all that was left was hot jaggery water ... they both drank that love tea.
"Come back like this ..." Uncle said goodbye to both of them with love.
It was eight o'clock in the morning. While the two were going into the room, the priest was seen near Kaka Kunda. Aniketan guessed that they might have come to fetch water by dipping in the pool for worship
"Uncle hello," they both said, joining hands.
"Did the boys fall asleep?"
"Ho ho lagali no"
"Uncle, we also want to take a bath! Where is his facility?"
"Behind the rooms is a latrine, and beside it is a large bath-stone.
"Well, well, but what if you take a bath in this pool?" The Lord asked.
"It will cost two rupees to bathe in the pool after seven in the morning. This is the rule of the temple."
The priest said as Kaka began to descend into the pool.
"Let's see Aniketrao Hapsa, so we can decide whether to take a bath or not."
If you both go to see Hapsa wondering where to go ....
"Who is Bai?"
"Saare ss (sarika) aapna kadle disannat he poran"
"Yes, my dear, you must have come."
Hapsa was public, in the morning some women had come to wash the dishes, fetch water, there was no point in obstructing their work, so Aniket, Prabhu was inspecting the whole place from a distance. Either five or six wives, girls and an open bath, so the two hesitated.
"Prabhu, let's take a pill today ..... let's see tomorrow ..."
All the children came to the room in the morning to clean the ground.
"Let's go, Grandpa, don't you want to work?"
"Yes, yes, let's go. Why did everyone come ....."
"After coming .. let's go ahead ..." Pinta's enthusiasm was overflowing.
Ground cleaning campaign started. All the monkeys started collecting glass, thorns and big stones on one side. Somewhere like the ground began to do. By noon, most of the grounds had been cleared so that at least one could play ... and a large boulder did not move.
"Dada is our bass kad sabbal (pahar). Anu ka me? ... he has moved dagud" ...
"Go ... and quickly, but can you make an atom alone?"
"Now come on ... Raghu ran towards the house ...."
"We'll do the rest of the work until Sabbal arrives. Look, all the thorns are gone ... if anything is left, you won't see it in the evening."
"Yes yes grandpa .."
All the boys started searching.
"Grandpa, take this ..."
"Oh yes yes .... how breathless you are. Just wait."
Aniketan took the sabbal in his hand and struck the root of the stone ... he sat down with the first wound. Everyone shouted at Sabal and picked up the stone. Some children removed the soil from the dried bowls of coconut, ...
"Lord, you hold the sable, I lift the stone under my hand."
"Slow Ray Aniket ..."
"Yes yes ..." Aniket put his hand inside and as he was about to pick up the stone, Prabhu's grip on the sabbatical was released and .... and ..... Aniket's hand was found under the stone ....
Then he pushed hard and pulled his hand out using the back sabbatical. Luckily, only two fingers of the hand got stuck in the stone ... Everyone thought the whole hand got stuck under the stone.
"Doctor Kaka didn't feel much, Aniket, I made a mistake, I got hold of Sabbal ..." Prabhu was talking to Doctor Saheb out of Aniket's concern.
"Lord, I survived briefly..only two fingers are injured..but nothing will happen now..I have bandaged his wounds and given him pills..and work carefully"
The little ones were watching with their twinkling eyes ... how these two grandfathers are taking care of each other ...
"Aniket, I will burden you while eating for two days ..."
Such sentences were ringing in the ears of the children ... He was looking at the friendship of these two grandfathers.
"Come on children, let them rest now ... this evening you .. Aniket and Lord, you stay here now, we will eat together..then you take pills and relax" Doctor Kaka told both of them with authority.
As the evening wore on, the boys were crouching near the doctor's house.
"Where did grandpa go?"
"Oh come on now."
"Anya aas anya ...." Pakya shouted.
"What the heck !!! Come on ..." Anin called from inside.
"Hey, where's Grandpa?"
"Come on guys !!! .. let's not go play .....
Aniket and Prabhu fell out of the house with a happy face .... In the afternoon, even though Aniket started looking at Dada, all the children noticed that he was happy and very enthusiastic.
Everyone came to the field which was cleaned by hard work .... Aniket planted a branch .... Kids played with passion, on the first day someone broke their knees and someone's corners ... However, the boys played with a free mind .. After the game, everyone sat in a circle.
"Sit down .... why are you tired?" The Lord asked ...
"No more games ... rhythms are different games ... we didn't know a B game."
"I don't like it..but now enough .... let's play a different game tomorrow ..."
"Then why do you want to do it now?" He asked hurriedly.
"Hey now everyone tell us your full name, what class we are in .... what is the name of the school .... tell it all. After all you have said, we will tell you our name ....."
Some people remember the names of Aniket and Prabhu .. They immediately said "Dada me ... me .... tell me your name ....."
"Oh yes you know ... but the rest of the friends are new where they know our names ...."
"Yeah that's equal to B ...."
Everyone will say their names correctly, and as usual, some will say their names. It was very different for Aniket and Prabhu. They did not have this experience.
"Hey just say your name, no one wants to go." The Lord raised his voice.
Everyone said names, "Let's meet here at the same time every day and play like this ... not tomorrow but ...."
All the monkeys immediately shouted at the place where they were sitting .... "Hosss ....." The sound spread everywhere in that open field ..
"Now Lord Dada is going to tell you a wonderful story, everyone listen to it ...."
"Such was our child Shivaji .... He took the oath of Swarajya at the age of sixteen ...... Speak Shivaji Maharaj ki jass" .... Leaving the sky, Shivaji Maharaj shouted.
The people who were bringing the animals back from the fields, the women who were carrying the boards on their heads, the youngsters who were walking around in a daze, were suddenly attracted to the field. Now look at the two grandfathers in the field, ten or twenty boys and outside the field ... there was a prayer ... the Lord said it in a good and stony voice ...
Look, everyone was watching ....
"What's going on in the village?"
"Who is Haiti?"
"Look at the Samadi boys around you." Many such questions were present .......
It had been two or three days since Aniket and Prabhu came to the village, they had befriended the boys, they had been accommodated. But where do we still cover in the morning? This math was not going away. One day I took a bath pill but the question was how to live without taking a bath? In the open, it was embarrassing to take a bath when there were wives and daughters, how could I go to someone's house every morning for the same work? This hesitation is in the minds of both of them.
"I have to take a bath tomorrow morning."
"Yes, but where?"
"Do you want to do it in the pool ..? Let's take a dip and get out immediately ..."
"Oh, but it will cost him two rupees a day ... don't you remember?"
On their way to the village, the two had brought a hundred rupees each as travel expenses and had been instructed to keep an account of it. On the way back home, ST fare, if you ever start eating, you need money ..... and is it worth spending two rupees a day just for bathing? This thought was running through his mind.
"Anya, that priest had said that it would cost money after seven in the morning ... so what before that?"
"Lord, maybe not before ..."
"Okay, then get up early in the morning ... and take a quick shower, or go back to sleep ..."
"Anya .... let's go back to sleep !!!"
"So what ...."
This morning, they both deal with their confidence as they choose to embark on their play activities. Aniket's hand was shaking a little ... but he fell asleep due to the pills ....
They both woke up early in the morning, they were just starting to burst red ... They both got up quickly, went to Hapsa, brushed their teeth and came closer to Kunda. As soon as it was still dark in the pool ... but some women.
"Let's go today .... take a bath .... and my hand didn't get wet" Both of them were feeling cold ...
"Let's go upstairs quickly ..... let's go to the room ....." They both came running into the room .....
"I want tea, Rao, now quickly ..."
"Let's go to the stand ...."
They both got dressed and left ...
"We have to meet some people in the village today. It's been three days," the Lord said ...
Till noon, the two were walking around the village visiting the only lawyer in the village, the headmaster of the school, the school, the patil, the gram sevak, the trader ... to get information ... to talk to the people ... what is the team? What started? ... All such information begins to be given. Walking around, the two came to Dr. Kulkarni's house.
"What happened to Aniket, why are you getting ready to go to school, father, what a big backpack you have !!! We didn't have so many backpacks, Baba"
"Then there was no backpack?"
"Yes, but less so."
"Does it pick you up ...?" Aniket Dada asked.
"Yeah, but I don't have to."
Just then Kisna came ....
"Anyway, let's not go to school?"
"Kisna, how are you ... not everyone will come in the evening?" The Lord asked, patting him on the back.
Saying "Yes, I will come, grandfather ..." he picked up Aniket's backpack as usual and the two went to school.
Little Aniket entered the school empty-handed and without any burden on her back.
Aniket and Prabhakar kept watching.
"Have you seen others?"
"Yeah, there's something different ..."
This thing had bothered both of them .. After eating at the doctor in the afternoon, they returned to the room. Relaxed, just sat reading something. Some books were brought along.
"Tell me another story today"
"I'll tell you ..."
The planning of what to play in the evening .... what to tell the story is complete ....
As soon as the boys finished school, Aniket and Prabhakar came to Dada's room next to the temple. The kids don't have any peace ... What do these grandfathers do in the room ... How do they live .... What belongings do they have ... All the children are curious about this.
"What book is Dada Dada?"
"Oh, this is the book of the revolutionaries who sacrificed their lives for our country ..."
"Grandpa, why do you have to study so much? Pintya asked
"Oh yes, that's why we get information ..."
"What is this little book, Andada?" That poor thing didn't even know the word diary ...
"Hey it's called a diary ...."
"So what is it?" Kisna asked innocently.
"Hey diary is a record book .... we go around the village all day ... then write down the people we meet, their names, addresses .... write down our daily accounts" Aniket informed.
"Hisheb, I mean, when Mahadu Vani closes the shop, he writes something like this in the red book on his side," said little Aniket ....
"That's right ... he did his maths well ... but writing these calculations reduces the cost of waffles" ... the Lord explained. "Let's go to the field."
When everyone came on the field, there was already a tall, strong-bodied man, black in color, with a mustache, with thick copper in his hands, thick leather slippers on his feet, and a man in a white lenga and shirt.
"Did you come from the district?" He asked Aniket and Prabhakar in a heavy and heavy voice.
Seeing that body, both of them were a little scared .... but ....
"Yes uncle ...." Lord came forward and said ....
"Ram Ramss, my name is Nivruti Sakharam Savargaonkar Patil .." I am a B Sangh worker. What is the problem in the village? If someone bothers me, just tell me the name.
Poran Patil from the village was getting to know his uncle ... so both of them got scared ....
Favorite game was played and the boys sat in a circle ....
"Today I am going to tell you one thing .... that is Sane Guruji's ..."
Aniket told the story of Sane Guruji in a very beautiful and colorful way .....
"So, children, self-reliance is to do your own work, it is very important .... we also came here..if we eat at someone's place, we pick up our palms and rub them .... we pick up our luggage .... we cover our bed. It's time to move on. Haven't you seen it in the room today? "
While telling this story, Aniket Dada had deliberately placed little Aniket near him .....
"Yes or no Ray Aniket? We don't behave like that, we don't follow or self-reliance?" (So Dada touched his thigh) He sees that we have come to eat with him ... "
This rite was happening unknowingly on Aniket's cowardly mind ... but he never paid attention to it ... but today he started thinking carefully because of Aniket Dada's story ....
The story is over .... the branch is gone .....
"Grandpa, do you come to us for dinner today? I ask my mother in advance ... Kisan said
"Yes, why not !!! ... Ask your mother when she will come and when will your father come from the field?"
"Grandpa, I don't know ... God went home ... Tears came to Kisna's eyes quickly.
"Aniket Dada quickly got down on his knees, he hugged Kisna with love .... Ugi Ugi .... I didn't know .... let's go for dinner .... you thought mother ....."
Little Aniket was watching all this. Your dear friend Kisan is sad and .. you ... this is Prabhu Dada, how much you were serving Aniket Dada when he was touched .. Aniket was caring for Dada with love .. he had this unbearable thought ... and .... he But suddenly burst into tears ....
"Hey, why are you crying now?" The Lord approached Aniket and asked.
"Then, why can't I cry when Kisan cries" How much work he does for me every day ... and .... I ..... him ... nothing ... help ... crying Aniket couldn't say anything further.
The shock of both of them subsided. That's how everyone went to Kisan. Introduced .... chatted .... had a meal ....
"Let's go aunty" They both bowed and greeted him ...
"Oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh ...
"How aunty like that ... you are like a mother ....."
The two came into the room chatting ...
"Lord, what are the people's sorrows and financial difficulties ... how happy we are in the city !!!"
"Yeah Anya, you don't want to take your last pills today, take them and go to bed early .... let's talk in the morning ..."
Aniket took the pills, but his mind was getting very confused ... crying Kisan .... his one room house ..... mother .... he became restless thinking. He couldn't sleep after doing something .... He opened the door of the room and came out ...... The cold wind had blown away ... Somewhere far away the dogs were barking to protect their bread-giving owner .... He walked like this for some time in the temple He came back ..... his mind was not calming down ... but now he needed to sleep ....
The day started with a dip in the pool as usual in the morning. Now all the schedules of these two had started ... the branch was also starting well ... the boys were happy .... and one morning they saw the priest uncle hurrying to his room ..
"Anya, aya anya ... you see the priest uncle coming towards you in a hurry ..... if he doesn't know .... you ... are bathing in the pool in the morning ..".
"Oh, why are you scared !! You are just taking a dip while following their rules ... let's see if they say anything ..." Anya said confidently.
"What's up guys, why are you covering up, come to us this afternoon to have dinner .... Purana is offered to the Goddess today. I want to tell you too ... Come back at one o'clock ... and come to see the victim's program in two days, but when you are Here's to saying goodbye this morning. "
"Yes, yes."
It was noon ... the crows were screaming in their stomachs ...... and Puranpoli was still hungry in it ... it was many days since they left home and there were many more days left to go home.
In time, the two priests came to the uncle.
"Ale ka ... ya ya, aloch ha .." so uncle went inside Probably went inside to give us the uniform we came for.
Then a woman in a sari, who was about nine years old, came out. There was a lot of brass work on that plate. After the flood was over ... the priest came out carrying his uncle Sovale ..
"Basa basa poranno ...."
The two were watching it all. They did not know how to sit on a bench in front of them.
"Uncle, first you sit down ... then we sit down ..." Prabhu said cleverly.
"Bar bar ... sit ..." Uncle sat on the back bench and left the bench open in front.
Then Aniket and Prabhu also sat down. Both of them cleverly solved their ignorance ...
Then a big and thick dish, a bowl, a pot, a flowerpot came on the front plate ...
"Why is this our family ..." Uncle Pujari introduced his wife ... but she went inside without saying anything..maybe Pujari Uncle may not like or be afraid ....
One by one the dish was covered. Uncle called inside ... "Why did everything happen .... ?? Why should we start ....."
There was no answer for two minutes ..... Uncle took out what he meant and started the food mantra ..... "Vadani kaval gheta ss ....." No, well ... you have a good night's sleep ... ask for what you want ..... "
Aniket and Prabhu kept looking at each other. If those who invited you to dinner are not talking, then what are you talking about and how to ask for food?
How are you, gossiping, they both ate ... Aunty was coming out from time to time ... but both of them were eating hesitantly No one was saying anything .... Aniket could not bear that silence anymore ... He ate fast .... He came back after washing his hands .... Then the priest uncle was chewing the sleeping leaf ... There were ... and they couldn't even speak .... their words weren't bursting at the seams and the accumulated saliva ....
With two fingers on his lips, he put pink in the open space near the window .... Then both of them understood his words. "Why didn't you eat properly?"
"Ho ho kaka"
As he came back to the room, Anya said to Prabhu ... "Uncle was too heavy to come .... Silent while eating, how to eat? ..Not if very poor .... "
"Ho re"
As usual, we planned what to do this evening and we both had to relax ...
Now both of them had to wait to return home..Living in such a difficult situation at a young age and living with new experiences was proving to be very rewarding for them ...
There was only one last day and one night left ... He had come as an expander ... Stranger village .... Stranger man .... How can you work .... If you are sent, you will work properly. She came to the village..but the villagers supported her and all the children also liked the branch .... now she just wanted to keep it going ....
"Dada Dada, will you go tomorrow? Do you like Rao or something else, don't you like our village?"
"Oh, it's not like that, but now we have to go ... You all play together like this every day and plant branches too ... Where do you see Lord Dada?"
"He was talking to an old man ..."
"Do something, call everyone and tell grandpa to come ... today we want to do something ..."
"Kanch kaam dada?"
"Tell me, go quickly and call ..."
In a short time, all the little boys, some young, big men came with them ...
"Come on, today we want to serve our village ..."
"What is grandpa?"
"Lord, tell me the next subject ..."
"Today, to serve our village, we have to give something to the community where we live, to the community in which we live ... So should we clean all the public spaces in the village today? Why are there any new ideas for everyone?" Some youngsters felt this madness .. "We don't want you to do this" and they left.
Everyone else agreed to do as Lord Dada says. Then all day long everyone cleaned the temples, schools, parks and other public places in the village. The big people of the village complimented everyone with their mouths, but also took their eyes off ....
Suddenly there was a loud band playing. All the boys ran towards him. Aniket and Prabhakar went to the show because of what type it is. There was a crowd of many people. Some small children, some old men wearing different colored headdresses. All of them had gone to the temple of the Goddess.
On the front was a small black goat lamb. He had a garland of flowers around his neck ... he was screaming with a sigh of relief ....
"What is Raghu Ray?"
"Hey grandpa, victim today hi victim ...."
"Then now ..."
"Nothing now .... of this ..... (he pointed)
"It will kill ....."
"Yes yes ... and to the goddess .... his blood ...."
It's morning ...
Today, the two of them greeted the Goddess from outside the temple and went to the doctor's uncle to go to their house. On the way from the temple to the doctor's house, everyone was inviting him to "come back" ... but the incident of yesterday after doing something was not going through his head ..
"The Lord saw the victim's case on the last day ..."
"No, what? I couldn't sleep at night ... I looked like a poor lamb ...."
"It simply came to our notice then.
In the afternoon everyone ate together .... Aniket and Prabhakar greeted everyone and went to the stand under the lemon tree. Just then Kisan came to Aniket to go to school.
"Why did Kisan and Aniket go to school?" See you back now, you grow up .... "But both of them raised their hands and shook hands ...
Little Aniket picked up his backpack, carried his burden on his back and turned around and showed his hand to Dada ...
Sitting in the bus, Aniket and Prabhakar looked at each other and said only one sentence ... "Change has taken place ..."
